Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2020, Page 198
Timothy Morton
Efnisleiki, leikur
Efnishyggjan sviptir hlutina yfirleitt eiginleikum sínum eða útlitseinkenn-
um. Litir eru til dæmis taldir minna raunverulegir en atóm vegna þess að
litir ákvarðast af sjónkerfi áhorfandans en tilvist atóma er óháð því. Innan
eðlisfræðinnar falla þó rök af þessum toga um sig sjálf. Allar eindir búa yfir
tíðni eða ,,litum” sem mynda ákveðna heild; og það er ekkert til sem er bara
gegnsætt. En í vísindahyggju, eða í stoðkerfi vísindanna, er raunveruleiki
birtingarformsins óraunverulegri en raunveruleiki hlutanna sjálfra. Efnið er
litlaust þar til eitthvað er gert við það (og þú ert gerandinn eða undireind-
irnar eða félagslega samræðan). En hvernig öðlast undireindir eða samræða
vald til að gefa lífinu lit? Ef undireindir eru, þegar allt kemur til alls, búnar
til úr atómum, hvers vegna er þá ekki allt algjörlega gegnsætt eða litlaust,
án eiginleika…? Reynum að ímynda okkur eitthvað án eiginleika. Það er
ómögulegt. Því hlutir búa yfir eiginleikum.
Af þessum sökum helst hefur svokölluð hugspeglandi eða spekúlatíf
efnishyggja náð vexti í hug- og félagsvísindum á síðustu tíu árum. Því það er
greinilega eitthvað í ólagi, eitthvað mjög þrúgandi í gangi í hinni ósjálfráðu
vísindalegu hluthyggju í bakgrunni þess sem á sér stað á milli okkar. List fær
það hlutverk að efnisgera aðrar útgáfur á raunveruleikanum, með öðrum orðum
að hlutgera framtíðina. Sem heimspekingur lít ég svo á að hlutverk mitt sé
að halda opnum dyrunum á vit framtíðarinnar. En án þess að vita nokkuð
um það tölum við enn fjálglega um að hlutirnir séu í grunninn búnir til úr
pínulitlum kúlum og að það sé kannski hugur eða einhverskonar sál sem búi
í efnisheimi mannsins, en ekki kattarins (og ekki heldur öllu hinu í alheim-
inum…).
Þá stígur listakonan okkar á svið, Hrafnhildur Arnardóttir, sem sam-
tvinnar birtingarmynd og veruhátt eins og ull er þéttofin í hvirfingar-
Ritið
1. tbl. 20. árg. 2020 (197-202)
Þýðing
© 2020 Ritið, tímarit Hug vísinda stofnunar
og höfundur greinarinnar
Útgefandi:
Hugvísinda stofnun Háskóla Íslands,
Sæmundargötu 2, 102 Reykjavík
Birtist á vefnum http://www.ritid.hi.is.
Tengiliður: ritið@hi.is
DOI: 10.33112/ritid.20.1.10
Birt samkvæmt skilmálum
Creative Commons BY (4.0).