Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2023, Side 117

Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2023, Side 117
ÁRMaNN JakOBSSON 122 illskan er þá eins konar blettur eða galli á upphaflega góðri veru. Ekki er raunar minnst á illskuna sjálfa í kvæðinu en í 79. vísu er minnst á „illar gjörðir“,13 og líklega eru heldur fleiri dæmi um illar gerðir eða illa hegðun en illar manneskjur í íslenskum miðaldatextum. En er hægt að ráða eitthvað af þessum dæmum um viðhorf til íslenskunnar á þessum tíma? Í 30. kafla Eyrbyggja sögu er greint frá nötulegri þróun persónuleika Þórólfs bægifótar, föður Arnkels goða: „Hann tók nú at eldask fast ok gerðisk illr ok æfr við ellina ok mjök ójafnaðarfullr“ og er þetta annað af tveimur dæmum um orð- ið illur í sögunni – hitt lýsir Þórólfi líka.14 Þórólfur bægifótur verður síðar öflugur draugur sem leggur heilan fjörð í eyði og öfugt við önnur fúlmenni sögunnar er hann því eins konar yfirnáttúruleg vera. Það getur varla verið tilviljun að orðið illur sé notað um svo háskalega handanheimsveru því að það kemur einnig við sögu í öðrum þekktum draugalýsingum miðalda. Þannig eru tvær tröllslegar verur í Laxdæla sögu sagðar illar viðureignar: Víga-Hrappur (17. kap.) og Stígandi (38. kap.).15 Í Grettis sögu er orðið notað um drauginn Glám (34. kap.) og hina göldróttu móður Þorbjarnar önguls (79. kap.) en raunar er Glámur einnig kall- aður „gustillr“ og viðskotaillr“ (32. kap.).16 Þessir fimm andstæðingar eru allir yfirnáttúrulegir á einhvern hátt, verur af því tagi sem oft eru kenndar við tröll- skap í íslenskum miðaldatextum en þar merkir tröllskapurinn ekki síst galdrafólk og afturgöngur.17 Þórólfur bægifótur kemur lesendum Eyrbyggju aldrei fyrir sjónir sem sérlega geðþekkur maður en það er ellin sem gerir hann „illan og æfan“ þannig að hann er þá líklega kominn á nýtt stig illskunnar.18 Þetta er þá ef til vill vísbending um að þegar Þórólfur deyr (eða deyr ekki) og breytist í djöfullegan draug, þá er það eðlilegt framhald á jarðlífi hans þar sem hann var illur fyrir dauðann og 13 Sama rit, bls. 651–652. Orðið „illar“ kemur aðeins fyrir í sumum handritum en annars- staðar er ritað „allar gjörðir“. 14 Eyrbyggja saga, Íslenzk fornrit 4, útgáfa, Einar Ól. Sveinsson og Matthías Þórðarson, Reykjavík, 1935, bls. 81–82. 15 Laxdœla saga, Íslenzk fornrit 5, útgáfa, Einar Ól. Sveinsson, Reykjavík, 1934, bls. 39 og 108. 16 Grettis saga, Íslenzk fornrit 7, útgáfa, Guðni Jónsson, Reykjavík, 1936, bls. 111, 117 og 250. Sjá enn fremur Torfi H. Tulinius, „Framliðnir feður. um forneskju og frásagnarlist í Eyrbyggju, Eglu og Grettlu“, Heiðin minni. Greinar um fornar bókmenntir, ritstjórar Haraldur Bessason og Baldur Hafstað, Reykjavík: Heimskringla, háskólaforlag Máls og menning- ar, 1999, bls. 283–316. 17 Sbr. Ármann Jakobsson, The Troll Inside You: Paranormal Activity in the Medieval North, Punct- um Books, 2017. 18 Sjá einnig Ármann Jakobsson, „The Specter of Old age: Nasty Old Men in the Sagas of Icelanders“, Journal of English and Germanic Philology 104:2005, bls. 297–325.
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116
Side 117
Side 118
Side 119
Side 120
Side 121
Side 122
Side 123
Side 124
Side 125
Side 126
Side 127
Side 128
Side 129
Side 130
Side 131
Side 132
Side 133
Side 134
Side 135
Side 136
Side 137
Side 138
Side 139
Side 140
Side 141
Side 142
Side 143
Side 144
Side 145
Side 146
Side 147
Side 148
Side 149
Side 150
Side 151
Side 152
Side 153
Side 154
Side 155
Side 156
Side 157
Side 158
Side 159
Side 160
Side 161
Side 162
Side 163
Side 164
Side 165
Side 166
Side 167
Side 168
Side 169
Side 170
Side 171
Side 172
Side 173
Side 174
Side 175
Side 176
Side 177
Side 178
Side 179
Side 180
Side 181
Side 182
Side 183
Side 184
Side 185
Side 186
Side 187
Side 188
Side 189
Side 190
Side 191
Side 192
Side 193
Side 194
Side 195
Side 196
Side 197
Side 198
Side 199

x

Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar
https://timarit.is/publication/1098

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.