Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Síða 81

öld. Þau má taka sem dæmi um sérhæfða menningarstarfsemi í nútímanum
sem hafa með hvað rækilegustum hætti tekið á sig form stofnunar. Þannig
hafa þau þó stefnt í gagnstæða átt. Annars vegar hefur öll tilvera og réttmæti
lista sem sérstaks sviðs átt stöðugt meira undir högg að sækja. Svo rækilega
virðist hafa verið grafið undan kröfunni um innbyggt sjálfstæði listaverksins
að ekki verði úr bætt. Og sameiginlegur þrýstingur markaðsaflanna og
dægurmenningarinnar er að brjóta hefðbundnar varnir listasviðsins á bak
aftur. Hins vegar hafa vísindin — og þá sérstaklega náttúruvísindin — orðið
æ torræðari. Þau eru farin að nota sérhæfðara tungumál og tækni en eru um
leið orðin virkari þáttur á öllum sviðum félagslífsins og æ mikilvægari fyrir
gangverk félags- og menningarstarfsemi af öllum toga. Hér stöndum við
frammi fyrir þeim vanda hvernig koma megi heim og saman stöðugt rót-
tækari aðskilnaði annarsvegar og æ kraftmeiri þátttöku hins vegar.2
í stuttu máli sagt virðist Hobsbawm leggja áherslu á fjölbreytnina á
tuttugustu öld: gríðarlega fjölgun sögulegra möguleika, fjölda dæma um
andstæður og átök vegna ólíkra viðbragða við þeirri fjölgun, og—að lokum
— óöryggi frammi fyrir tilhneigingum og kostum sem gætu leitt til gjör-
ólíkra en jafn nýstárlegra niðurstaðna. Ég ætla mér að bera þennan skilning
á nýliðnum tíma og samtímanum saman við annan skilning sem er kenn-
ingarsmiðum úr röðum félagsfræðinga vel kunnur enda hafa mikilvægir
hugsuðir sett hann ffam á skýran og skilmerkilegan hátt. Ekki er víst að þessi
skilningur sé eins kunnur meðal yngri sagnfræðinga. Hann endurómar í bók
Hobsbawms, sérstaklega í niðurstöðukaflanum, þar sem hann ræðir ástand
mannsins við lok aldarinnar. Hann dregur viðamikla greiningu sína saman
í sláandi líkingu: staða afgreiðslumanns í stórmarkaði er hversdagsleiki
mannsins við lok tuttugustu aldarinnar.3 Augljóst er hvað einkum er átt við:
mjög svo hversdagslegar kringumstæður verða algild tákn alheimsvanda. Og
svo nánar sé vikið að inntaki hennar, þá snýst málið um hald og traust fólks
á tæknilegum búnaði sem er því flestu ævinlega óskiljanlegur, en felur um
leið í sér áþreifanlega þekkingu og tryggir viðkomu mannlegs samfélags.
Þessi greining kemur að sjálfsögðu kunnuglega fyrir sjónir: ummyndun
skynseminnar í kerfi og tæki, samhliða því að vitundarveran sem stendur
andspænis henni er dregin niður á æ einfaldara og frumstæðara svið er þema
sem kemur ítrekað fýrir í tuttugustu aldar hugsun. Hún er oftast tengd
verkum Max Webers. Og þó að sýn hans á upphaf og líklega stefnu tuttugustu
aldarinnar hafi verið flóknari, eins og við munum komast að raun um, er
þessi hugmynd í það minnsta hluti hennar: sigur „tilgangsskynseminnar"
(Zweckrationalitát — markvísi), eða — svo notuð sé hefðbundin ensk
þýðingarvilla — tæknilegrar skynsemi (instrumental rationality) mun færa
völd til stórvirkra véla hins kapítalíska efnahagslífs, skrifræðisins og vísinda-
TMM 1996:2
79