Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Side 85

skynsemi og klofningsstefna aðskilinna heima — eru ekki ótengd fyrirbæri
en Weber lýsir tengslunum fyrst og fremst með neikvæðum hætti: hann
leggur áherslu á óréttmæti krafna til að byggja einhver sérstök gildi önnur
en vísindaleg — siðferðileg, pólitísk eða enn önnur — á vísindalegum
skilningi eða lögmálum. Lögsagnarumdæmi vísinda má ekki þenja út fyrir
svið þeirra sjálfra. Þessi hugmynd er almennt viðurkennd sem aðferðafræði-
leg grundvallarregla. En við getum líka túlkað gagnrýni á óréttmætar kröfur
sem óbeina lýsingu á raunverulegum staðreyndum. Kjarni þeirrar róttæku
fjölhyggju, sem Weber er að lýsa, er að heimar í átökum beita skynsamlegri,
meira eða minna vísindalegri rökfærslu og tungutaki í því skyni að skilgreina
afstöðu sína og til að setja sín eigin lög. Vísindi eru á sinn hátt heimskerfi
byggt á eigin lögmálum, en þau eru einnig — að vissu marki — tæki sem
hægt er að aðlaga og stundum hentugur dulbúningur fyrir önnur kerfi. Á
hinn bóginn felur grundvöllur vísinda sem sjálfstæðs kerfis í sér ákveðna
samlögun við önnur kerfi: eins og Weber leggur áherslu á, byggja öll vísindi
á tilteknum forsendum og forsendan sem hann setur nútíma vísindum
almennt — þ.e. hið sérstaka form tilgangs sem býr að baki vitrænni beitingu
þeirra — er mynd heimsins sem altæks orsakasamhengis. í ljósi þess hvernig
vísindaheimspekin hefur þróast á seinni tímum verður vitaskuld að telja
þetta í meira lagi vafasamt. En það sem máli skiptir í þessu sambandi er innri
bygging rökfærslu Webers: hann telur að nútímavísindi séu háð túlkunar-
reglum sem hafa þann sérstaka eiginleika að leysa allt upp eða jafna út
merkingu, þó að slíkt verði ekki skilið öðruvísi en sem yfirfærsla merkingar
— það er hvorki sem vitneskja um hreina reynslu né sjálfljós röksannindi.
Umfjöllun Webers er stutt og ómarkviss: þversagnirnar, sem innbyggðar eru
í útlistun hans á ástandi nútímans, einkum þeim sem snerta algildi og
sérkenni vísinda, eru ekki nægilega útskýrð. Hvað sem því líður, tel ég að það
sem við höfum — texta skrifaðan við upphaf tuttugustu aldarinnar hinnar
styttri — séu drög að röksemdum sem gætu gert okkur kleift að sameina
sjónarhornin tvö: skilning á þeim kröftum sem valda skautun sem og þeim
sem leiða af sér hreyfiafl útjöfhunar. í raun hlýtur það að vera einhver
athyglisverðasta tilviljun sögunnar að Weber — eins og nú hefur verið sýnt
fram á — hélt fyrirlestur sem við þekkjum sem „Starf fræðimannsins“5 þann
sjöunda nóvember 1917: það er að sá atburður sem frekar en nokkuð annað
skóp sögu þessarar aldar og sá texti sem fram til þessa — þegar allt hefur
verið tekið með í reikninginn — gæti reynst besti lykillinn að henni, verða
heimfærðir upp á sama dag. En ef við viljum láta reyna á þessa túlkun á
Weber, verðum við að tengja hugmyndir hans beint við seinni tíma þróun;
uppgötvun tuttugustu aldarinnar á alræðisvaldinu vekur einkum upp
TMM 1996:2
83