Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Síða 113

fyrir endurnýjun bókmenntanna á ekkert skylt við óheftar árásir á einstök
verk fjölmargra meðalhöfunda. Úrval bókmenntasögunnar gerist með
miklu hljóðlátari og sársaukaminni hætti gleymskunnar, og ritdómarar
þurfa ekki að bera þá þungu ábyrgð að velja úr verk handa framtíðinni að
lesa.
Þeir sem vilja líkja eftir gagnrýni þessara manna á vorum dögum verða
því að hafa lík markmið; velja sér marglofaða eða virta höfunda að skotspæni
og rakka þá niður í nafni nýrra tíma: Ráðast til dæmis að Halldóri Laxness
og lýsa frati á hann sem stórlega ofmetinn rithöfund sem þröng klíka
bókmenntamanna hafi blekkt inn á heiðarlegt fólk.
En hin harða gagnrýni nútímans er hvergi nærri slíkum stórvirkjum. í
staðinn ræðst hún á einstök verk minni spámanna, oflofar gjarnan það sem
menn hafa lært í skólum að sé merkilegt og það sem er líklegt til alþýðuhylli
en fúlsar við tilraunum og nýjungum í skáldskap þar sem yngri kynslóðir
feta sig áfram með efni og form á ótroðnum slóðum. Þannig verður harða
gagnrýnin oft ákaflega íhaldssöm af því að hún gefur sér að formúla skáld-
skaparins sé fundin, stefnan mörkuð og ekki annað eftir að iðja en eignast
nógu góðan áttavita og tileinka sér slagorð.
Harða gagnrýnin hefur það þó sér til málsbóta að þar finnst fólki eitthvað.
Það þorir að taka afstöðu, lýsa skoðun sinni og bregðast við lesefninu. Slíkur
ferskleiki er oft skemmtilegur og lýsir lifandi hugsun — sem er lofsvert því
að það er ekki á allra færi að skrifa fjörlega „mér-finnst-krítík“ eins og sést
á þeirri algengu lognmollurýni sem oft birtist undir ýmsum nöfnum þegar
krítikerinn gengur letilega í gegnum verkið og lýsir því ffá upphafi til enda
með þeim orðum að þetta sé nú allt hið áhugverðasta og mikill fengur sé að
bókinni en man svo eftir því undir lokin að hann er krítiker og fer að finna
að einhverju og hafa skoðun á því að ef til vill hefði aðalpersónan kannski
átt að heita eitthvað annað. Slíkur gauðsháttur er með öllu óviðunandi en
því miður allt of útbreiddur.
En getum við talað um ábyrgð þeirra sem taka til máls um bókmenntir
sem upplýstir fulltrúar lesenda? Hvernig á umfjöllun þeirra að vera? Með
reglulegu millibili eru menn kvaddir til umræðuþátta um þetta vandamál
og spurðir þessarar spurningar. Svörin verða einatt á þá lund að hún þurfi
að vera verkinu trú, gera grein fyrir hinu og þessu og umfram allt verði
gagnrýnandinn að vera sjálfum sér trúr. En hvað felst í þessu?
Aðferðir sínar sækir krítikerinn í smiðju bókmenntafræðinnar og lagar
þær að þörfum fjölmiðilsins. Gagnrýni í fjölmiðlum er því bæði sérhæfð
bókmenntafrœði og sérhæfð blaðamennska þar sem menntaðir bókamenn
eru fengnir til að segja frá tilteknum verkum í miklu styttra máli en þeir geta
gert í tímaritsgreinum og bókum um bókmenntir og bókmenntafræði. Þeir
TMM 1996:2 111
L