Tímarit Máls og menningar - 01.06.1996, Page 126

tengsl myndlistar, tónlistar og orðlistar.
Thor er ekki fyrstur til að yrkja sig inn í
slíka fléttu; hér má benda á ljóðasyrpu
Steinunnar Sigurðardóttur, „Sjálfs-
myndir á sýningu", sem birtist í bók
hennar Kúaskít og norðurljósum (1991).
í Tvílýsi virðast tengslin við verk
Mússorgskíjs ítrekuð með því lykilhlut-
verki sem píanóleikur fær í texta sem
krökkur er af vísunum í tóna og tónlist,
auk þess sem mikil tónlist býr í honum
sjálfum — og raunar í myndum þeim
sem hann dregur upp, hverja á eftir
annarri í víðáttumiklum sýningarsal
sínum. Spennandi væri að ffegna af
gaumgæfilegri könnun á tengslum tón-
verksins og skáldverksins. Til þess þarf
mann sem er mér tónfróðari, en ég
bendi á að tónlistarvensl textans eru ít-
rekuð aftan á bókarkápu þar sem verkið
er nefht „svíta“ og það hugtak notar
Thor einnig í viðtali um verkið (sbr.
Morgunblaðið 25. sept. 1994, þar sem
hann bendir jafnframt á hversu gott
„hljóðfæri“ íslenskt mál sé). Þar með er
fjórða listformið komið tO sögunnar, því
svíta er syrpa mishraðra danslaga. Ef til
vOl má túlka sumar skáldsögur Thors
sem svo að þær séu byggðar, með mikl-
um útúrdúrum, í kringum dans karla og
kvenna sem nálgast og firrast hvert ann-
að á víxl í flóknu lífsuppgjöri. Einskonar
frummynd þess dans ber fyrir augu í
Fljótt fljótt sagði fugiinn (1968, s. 93),
undir formerkinu „einsog“: „Og hann
sá mann og konu sem stóðu sitt hvoru
megin við skálina og færðust svo hring-
inn kring einsog í einhverskonar helgi-
siðum bundnum dansi.“
Hvort sem verk Mússorgskíjs er haft
í huga eða bygging svítunnar, er ljóst að
Tvílýsier í einskonar syrpuformi. Hér að
framan hef ég meðal annars nefnt verkið
„sögu“ og Thor segir í áðurnefndu við-
tali: „Þetta eru myndir, sem eiga að
ganga upp í einni sögu.“ Hann bætir að
vísu við: „Þetta er vefur og maður spyr
sjálfan sig: Hvað er saga?“ Við fyrstu
kynni gætu lesendur átt erfitt með að
finna sögusniðið, hvað þá að þeir sjái á
því svipmót skáldsögu. Við blasa ýmis
ff ásagnarbrot og þau gætu verið í ætt við
teningana sem liggja í brekkunni og
höfðu brotnað úr stuðlunum, eins og
segir í tilvitnun hér að framan. Tening-
urinn getur staðið sem tákn þeirrar
áhættu sem Thor tekur með ffásagnar-
aðferð sinni, en þegar tengingar mynd-
ast milli slíkra teninga fer að móta fyrir
skáldsögu, allt eins þótt hún krefjist
óvenju virkrar þátttöku lesandans. Text-
ar Thors hafa alltaf verið með spunabrag
og lesandi þarf að geta notið spunans í
senn sem viðtakandi og þátttakandi í
þeim gjörningi.
Einn eftirminnilegasti „gjörningur-
inn“ í Tvílýsi er öskur heyrnar- og mál-
lausa mannsins. Það er raunar ekki eina
öskrið í verkinu, og lesendur kunna að
minnast fýrri öskra í verkum Thors, til
dæmis í Grámosinn glóir, eða þá „óps“
bjöllunnar í samnefndri bók. Hið síðar-
nefhda er skylt því sem hér er vikið að.
Það er nefnilega þögult óp, sem kafnar í
„fiðursnævinu í koki mannsins.“ En sú
fiðurvera sem ekki kemst út um kokið
finnur aðra leið, því maður þessi heldur
á fugli sem er hans málgagn. Nú „stóð
maðurinn upp og hratt glugganum
opnum. Svo færði hann fuglinn milli
handa, og fleygði fuglinum út af afli,
næstum heiff.“ (45). Sem minnir á að
unga stúlkan sem stendur löngum við
gluggann sögulega á líka fugl og reyndar
mynda fuglar tengsl milli sviða sögunn-
ar: hafs, borgar og skógar. Ekki fer held-
ur hjá því að þessi tjáning, þetta
öskurígildi, minni á ofsafenginn píanó-
leik mannsins sem síðar gefur hafinu líf
sitt.
Undirspil verksins kemur frá píanó-
inu og hafinu. Þetta kemur hvað gleggst
124
TMM 1996:2