Skírnir - 01.04.2000, Side 72

66
ATLI HARÐARSON
SKlRNIR
tekið að greiða konungi skatt. Sennilegasta ástæða þessa er sú að
Sturlunga gerir ráð fyrir kenningunni um sverðin tvö og að Nor-
egskonungur hafi verið yfirmaður íslenskra höfðingja og kon-
ungur landsins löngu fyrir daga Gamla sáttmála.
I Hákonar sögu gamla tíundar Sturla Þórðarson orð Vilhjálms
nokkurs kardínála:
Þetta sumar [1247] var vígðr til biskups Heinrekr Kársson til Hólastaðar
á Islandi. Vilhjálmur cardinalis sagði það ósannligt, at ísland þjónaði eigi
undir einn konung sem öll önnur lönd í veröldu.33
Af þessum orðum er helst að skilja að árið 1247 hafi ísland ekki
þjónað undir neinn konung. Ekki er þar með útilokað að menn
hafi álitið Hákon gamla réttan yfirmann íslenskra höfðingja. Að
Hákon „hafði mjög í huga að fá skatt af Islandi“ árið 1244 bendir
til að kóngsmenn þessa tíma hafi álitið Island eðlilegan hluta af
yfirráðasvæði Noregskonungs þótt landsmenn þjónuðu ekki
undir hann. I þeirra augum hefur Island þá verið eins og Villta
vestrið var eitt sinn í augum bandarískra stjórnmálamanna, hluti
af ríkinu þótt illa gengi að fá íbúana til að þjóna undir stjórnvöld.
Þessi skilningur á hugmyndum Sturlungu og Hákonar sögu
um konungsvald á íslandi fyrir daga Gamla sáttmála kemur heim
við orð þau sem höfð eru eftir Jóni Ogmundssyni í sögu hans,
sem rituð var á latínu af Gunnlaugi Leifssyni munki í byrjun 13.
aldar, en síðar þýdd á íslensku. Þau benda til að þegar á öndverðri
13. öld hafi sumir álitið að Islendingar væru með einhverjum
hætti þegnar Noregskonungs. Tilefnið er að íslenskur maður hef-
ur vegið hirðmann Magnúsar Ólafssonar góða. Hann var í haldi
og íslendingar sem staddir voru í Noregi brutust inn í fangelsið
og hjálpuðu honum að flýja. Á þingi segir einn konungsmanna,
Sigurður ullstrengur:
Nú er slíkt ódáðaverk mikil og stórra hefnda fyrir vert, ok er eigi at
bættra, þó at tíu séu drepnir íslenzkir fyrir einn norrænan ok refsi þeim
svá sína dirfð, at þeir tóku mann úr konungs valdi.34
33 Sturla Þórðarson (Hákonar saga gamla) 1957:335.
34 Gunnlaugur Leifsson (Jóns saga helga) 1953:13.