Hugur - 01.06.2010, Page 179

Hugur - 01.06.2010, Page 179
Freud og dulvitundin (oglistin) 177 Enn öðrum þykir skáldskapur allra (sálar)meina bót. Kannski það sé rétt, kannski er skáldskapurinn okkar eini sanni sálgreinandi, ekki fólk af holdi og blóði sem blótar goð á borð við Sigmund Freud eða er þjakað af oftrú á mátt lyfjanna. Nú er sá yfirleitt gangur mála í vísindum að sættir nást fljótlega um meginfor- sendur. En því er ekki að heilsa í sálarfræði og í sállæknisfræðum, hvað þá öðrum mannvísindum. Því er engin fúrða þótt menn láti sér detta í hug að vísindin hafi ekki enn náð því markmiði að skilja mannskepnuna og finna lækningu við hennar sálarmeinum. Kannski geta vísindin ekki náð þessu markmiði, ef til vill hefúr maðurinn víddir sem ekki verða skildar með tækjum vísindanna. Hér kann listin að eiga leik á borði. Vísindin efla vissúlega marga dáð en eiga ekki einkarétt á því. Skáldskapur getur h'ka eflt margvíslegar dáðir, meðal annars með því að benda á nýja möguleika rétt eins og heimspekin (en leikreglur mögu-leiksins eru frjálsari í fagurbókmenntum, ekki endilega settar af skynseminni). Aðal skáldskaparins er að veita okkur innsýn í mannh'fið, auka skilning okkar á því. Ekki með því að afla vitneskju um áður óþekktar staðreyndir heldur með því að gefa okkur nýja og frjóa sýn á hvernig tengja megi þær. Slíka sýn veitir skáldsaga Fjodors Dostojevskí, Glæpur og refsing, því hún tengir staðreyndir um sekt, trú og sálarlíf með nýjum og áleitnum hætti. Aðalsöguhetjan, Raskolnikov, drepur gamla okurkerlingu og telur sig hafa fúflan rétt til þess arna. En dulvituð sekt heltekur hann, lamar hann, trúin ein getur bjarg- að honum. Kannski þetta sé dagsatt, gildi um flesta menn. Dostojevskí bendir á nýjan möguleika, endurhugtekur staðreyndir og endurlýsirþeim. En það er einmitt það sem Maclntyre sagði að sálgreining gerði best! Skáldskapurinn gefúr okkur tækifæri á að sjá hugsanir og tilfinningar manna innanfrá um leið og hann veitir okkur vissa fjarlægð á þær. Tilfinning skáldaðrar persónu eða mælanda í ljóði eru ekki tilfinningar lesandans, sú staðreynd gefúr honum fjarlægðina. Og fjarlægð er ávísun á lágmarkshlutlægni, í fj arlægð getum við séð hlutinn í heild sinni, séð formgerð hans, ekki ef við stöndum of nálægt honum. Um leið getum við lifað okkur inn í tilfinningaheim skálduðu persónunn- ar eða mælandans, séð veröldina frá þeirra sjónarhorni, með gleraugum skáldaðra kennda (ég ræði þessi mál nánar í Stefáni 2004: 273-297). Þannig getur skáldskap- urinn veitt okkur aðgang að hinu huglæga eins og menn upplifa það, áður en farið er að skýra það með tilgátum taugah'ffræðinnar. Eins og menn muna þá sagði Solms að til þess að staðsetja hið huglæga i heilanum verðum við að þekkja það eins og það kemur fyrir af skepnunni. Án upplifúnar engin taugasálfræði. Searle segir jú með réttu að hið dulvitaða hlyti að geta orðið meðvitað, sé það á annað borð til. En eins og áður segir þarf það ekki að vera skýrlega meðvitað. Séu dulvitaðar tilfinningar til þá er ekki ósennilegt að þær geti aldrei orðið meðvitaðar með skýrum hætti.8 Enn fremur er líklegt að þessar tilfinningar séu óþægilegar fyrir þann sem þær hefúr, hann reyni að bægja þeim frá sér með þeim afleiðingum að þær bælist. Sé til þekking sem er meira eða minna ómeðvituð má velta þeim möguleika 8 Ég játa að þetta er innsæisbundin hugmynd, ég get ekki röksmtt hana að neinu viti eins og stendur. En það kann að standa til bóta. Svo kann staðhæfingin einfaldlega að vera sönn.
Page 1
Page 2
Page 3
Page 4
Page 5
Page 6
Page 7
Page 8
Page 9
Page 10
Page 11
Page 12
Page 13
Page 14
Page 15
Page 16
Page 17
Page 18
Page 19
Page 20
Page 21
Page 22
Page 23
Page 24
Page 25
Page 26
Page 27
Page 28
Page 29
Page 30
Page 31
Page 32
Page 33
Page 34
Page 35
Page 36
Page 37
Page 38
Page 39
Page 40
Page 41
Page 42
Page 43
Page 44
Page 45
Page 46
Page 47
Page 48
Page 49
Page 50
Page 51
Page 52
Page 53
Page 54
Page 55
Page 56
Page 57
Page 58
Page 59
Page 60
Page 61
Page 62
Page 63
Page 64
Page 65
Page 66
Page 67
Page 68
Page 69
Page 70
Page 71
Page 72
Page 73
Page 74
Page 75
Page 76
Page 77
Page 78
Page 79
Page 80
Page 81
Page 82
Page 83
Page 84
Page 85
Page 86
Page 87
Page 88
Page 89
Page 90
Page 91
Page 92
Page 93
Page 94
Page 95
Page 96
Page 97
Page 98
Page 99
Page 100
Page 101
Page 102
Page 103
Page 104
Page 105
Page 106
Page 107
Page 108
Page 109
Page 110
Page 111
Page 112
Page 113
Page 114
Page 115
Page 116
Page 117
Page 118
Page 119
Page 120
Page 121
Page 122
Page 123
Page 124
Page 125
Page 126
Page 127
Page 128
Page 129
Page 130
Page 131
Page 132
Page 133
Page 134
Page 135
Page 136
Page 137
Page 138
Page 139
Page 140
Page 141
Page 142
Page 143
Page 144
Page 145
Page 146
Page 147
Page 148
Page 149
Page 150
Page 151
Page 152
Page 153
Page 154
Page 155
Page 156
Page 157
Page 158
Page 159
Page 160
Page 161
Page 162
Page 163
Page 164
Page 165
Page 166
Page 167
Page 168
Page 169
Page 170
Page 171
Page 172
Page 173
Page 174
Page 175
Page 176
Page 177
Page 178
Page 179
Page 180
Page 181
Page 182
Page 183
Page 184
Page 185
Page 186
Page 187
Page 188
Page 189
Page 190
Page 191
Page 192
Page 193
Page 194
Page 195
Page 196
Page 197
Page 198
Page 199
Page 200
Page 201
Page 202
Page 203
Page 204
Page 205
Page 206
Page 207
Page 208
Page 209
Page 210
Page 211
Page 212
Page 213
Page 214
Page 215
Page 216
Page 217
Page 218
Page 219
Page 220
Page 221
Page 222
Page 223
Page 224
Page 225
Page 226

x

Hugur

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Hugur
https://timarit.is/publication/603

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.