Skírnir - 01.04.2000, Qupperneq 36

30
ÁRMANN JAKOBSSON
SKlRNIR
Þó að skynsemi sé að baki ást tveggja einstaklinga hættir ástin
iðulega fljótt að þjóna skynseminni og fer að þjóna sjálfri sér ein-
göngu. Að því leyti er hún handan skynsemi. Það á við um vin-
áttu Gunnars og Njáls. Að baki er traust skynsemi en hún er ekk-
ert öðruvísi hagsmunabandalag en hjónabönd nútímans. Jafn
ákafar tilfinningar geta líka þrifist í skynsamlegu sambandi og
óskynsamlegu þó að árekstur skynsemi og tilfinninga sé ekki jafn
óumflýjanlegur. Nú er rómantísk ást sem leiðir til hjónabands
vegsömuð en það er ekkert algildi. Samfélag okkar krefst þess að
tveir einstaklingar hvor af sínu kyni myndi félag um barneignir. I
Njáli er lýst öðru kerfi. Njálssynir búa í föðurhúsum en eiga
konur og börn og bú annars staðar. Kári virðist kvænast dóttur
Njáls til þess að verða fjórði Njálssonurinn. Um fyrri konu hans
er lítið rætt. Hún er nánast gleymd eftir Njálsbrennu.
Það er ekki heldur einsdæmi að sambönd karla séu í öndvegi í
íslenskum miðaldabókmenntum. Hugarfar Brennu-Njálssögu
mótast hvoru tveggja af kurteisi riddarahugmyndafræðinnar og
þjóðveldinu, auk þess sem hin kristna heimssýn svífur yfir vötn-
um. Vináttu Gunnars og Njáls má skilja í Ijósi alls þessa. Hagnýtt
gildi vináttu tveggja höfðingja var ómælt í valddreifðu samfélagi á
borð við hið íslenska á 13. öld.28 Það breyttist ekki er hinn kurt-
eisi heimur kom til Islands í bókmenntum. Það var veröld þar
sem tengsl hirðmanna og konunga skiptu mestu þó að rómantísk
ást væri hluti af heimsmyndinni.29 Þá var áhersla á kristilegt
bræðralag víða að ryðja sér til rúms í kirkjunni á 13. öld.30
Hvað er þá svona merkilegt við Gunnar og Njál? Hverju sæta
endalaus brigsl um ergi og grát í sögunni? Þó að fyrir samband-
inu séu skýr rök virðist verða í því sá árekstur tilfinninga og
skynsemi sem skapar átök í ástar- og vináttusamböndum á öllum
tímum. Árekstur sem er stórhættulegur þar sem hann tengist
bönnuðum ástum. Og harmrænn vegna þess hve mikla menn
höfundi Brennu-Njálssögu tekst að gera úr Gunnari og Njáli.
28 Sjá t.d. Jón Viðar Sigurðsson 1992. Sjá einnig um vináttu og samfélagsstöðu:
Baldur Hafstað 1990.
29 Sjá Bloch 1961; og fjölmörg önnur rit.
30 SjáBynum 1982: 59-81.