Skírnir - 01.04.2000, Side 61

SKÍRNIR STURLUNGA, GOÐAVELDIÐ OG SVERÐIN TVÖ
55
og falla með sæmd. Vígamenn í Sturlungu þvælast kaldir og
svangir milli héraða, berja hver annan grjóti og hljóta áverka sem
draga þá til dauða löngu seinna. Hetjur sagnanna eru fremstar
meðal jafningja en viðurkenna ekkert jarðneskt yfirvald. Komi til
deilna leita kappar söguheimsins ráða og stuðnings hjá vinum en
leysa sín mál annars sjálfir og komast frá þeim með sæmd. Um
miðbik 13. aldar gátu íslenskir höfðingjar ekki útkljáð deilumál
sín sjálfir með því að semja um þau á jafnréttisgrundvelli eða
leggja þau í dóm jafningja heldur urðu að leita úrskurðar kon-
ungs.
Islendingasögur lýsa samfélagi þar sem höfðingjar og stór-
bændur leysa sameiginleg vandamál án þess að hafa neitt yfirvald.
Sumar þeirra nefna sókn Haralds konungs hárfagra til valda yfir
öllum Noregi sem orsök þess að Island byggðist og gefa jafn-
framt í skyn að það sé illt hlutskipti að búa í ríki konungs. Um
konungsvald Haralds eru notuð stór orð, eins og þrælkan, ánauð,
ofríki og ójöfnuður. í upphafi Víglundar sögu segir til dæmis:
... margir mikilsháttar menn flýðu úr Noregi ok þoldu eigi álögur kon-
ungs, þeir sem váru af stórum ættum, ok vildu heldr fyrirláta óðul sín ok
frændr ok vini en liggja undir þrælkan ok ánauðaroki konungs ,..12
I Flóamanna sögu er þetta orðalag notað:
Við þetta stökk Hallsteinn undan ok út til Islands fyrir þessum ófriði,
sem þá gerðu margir gildir menn, at þeir flýðu óðul sín fyrir ofríki Har-
alds konungs ...13
Harðar saga og Hólmverja byrjar á þessum orðum:
Á dögum Haralds ins hárfagra byggðist mest ísland, því at menn þolðu
eigi ánauð hans ok ofríki, einkanlega þeir, sem váru stórrar ættar ok mik-
illar lundar, en áttu góða kosti, ok vildu þeir heldur flýja eignir sínar en
þola ágang ok ójafnað ...14
12 Víglundar saga 1953:359.
13 Flóamanna saga 1953:7.
14 Harðar saga ok Hólmverja 1953:204.