Skírnir - 01.04.2000, Qupperneq 184

178
JÓN ÓLAFSSON
SKÍRNIR
málin úr þeirri fjarlægð á menn og málefni sem nauðsynleg er eigi
söguleg umfjöllun að verða áhugaverð.
I þessari stuttu grein er ætlun mín að draga fram það sem mér
finnst vera meginstefin í túlkun á Moskvutengslunum. I öllum
aðalatriðum eru það tvær meginstefnur um túlkun tengslanna
sem takast á (eða ættu að takast á væri þeim þá nokkurn tímann
teflt saman). Fyrri stefnan er að mínu áliti í meginatriðum órök-
rétt og í raun framhald af pólitískum deilum tímabilsins fremur
en tilraun til skilnings á atburðum þess og staðreyndum. Síðari
stefnan, eins og ég lýsi henni hér, er hins vegar rökréttari og í
betra samræmi við nýjustu heimildir og vinnubrögð þeirra sagn-
fræðinga sem helst hafa getið sér orð á sviði sovétsögu og sögu
kalda stríðsins.6
Sú mynd sem fylgismenn fyrri stefnunnar draga upp af tengsl-
um íslenskra sósíalista við forystumenn kommúnista í Moskvu er
reist á fjórumhugmyndum sem að mínu áliti standast illa gagn-
rýna athugun. Þessar hugmyndir eru sem hér segir:
i) Litið er svo á að í öllum samskiptum kommúnista við
Moskvu hafi valdaskipting verið augljós og staða sovéthollra
kommúnista á Vesturlöndum hliðstæð stöðu vinnumanns eða
þræls gagnvart Moskvuvaldinu: Moskva skipaði, félagarnir
hlýddu. Þetta er talið vera augljóst um sambandið á Stalínstíman-
um, einkum á fjórða áratugnum, en þeir Arni og Arnór hafa báðir
hamrað á því í ritum sínum að svona hafi tengslin verið miklu
lengur og það hefur Þór Whitehead einnig gert í fjölmiðlum.7
ii) I framhaldi af þessu er gert ráð fyrir því að fjárstyrkir, og
hvers kyns stuðningur við Sósíalistaflokkinn, sanni að íslenskir
sósíalistar hafi lotið vilja sovéska kommúnistaflokksins.
iii) Skilningurinn á Sósíalistaflokknum sem verkfæri eða „úti-
búi“ Moskvuvaldsins felur ennfremur í sér að Sósíalistaflokkur-
6 Rétt er að taka það fram að ég tel að fyrri stefnan eigi sér öfluga málsvara og
það er að sjálfsögðu að þeim sem ég beini gagnrýni minni. Þeir höfundar sem
ég tel einkum málsvara fyrri stefnunnar eru Arnór Hannibalsson, Þór
Whitehead og Árni Snævarr.
7 Sjá Libsmenn Moskvu, bls. 218-21, Moskvulínan, bls. 186-94, Þór Whitehead
í fréttum Stöðvar 2, 25.10. 1999 og í heimildaþættinum Römm er sú taug (Jón
Ólafsson, Sjónvarpið 1992).