Skírnir - 01.04.2000, Qupperneq 188

182
JÓN ÓLAFSSON
SKÍRNIR
sem flestir snerust til fylgis við flokkinn. Hins vegar voru þeir í
forystunni sem skilgreindu réttlínuna þröngt. Yfirvaldið í Moskvu
gaf svo ýmist annarri fylkingunni eða hinni undir fótinn eftir því
hvaða sjónarmið voru uppi og báðar fylkingar reyndu að afla
sínu sjónarmiði fylgis í höfuðstöðvunum.10
Eftir að Alþjóðasamband kommúnista var lagt niður tókst
Moskvustjórninni ekki að endurskapa yfirvald sem gat hlutast til
um starf erlendra kommúnistaflokka með sama hætti og fyrr
hafði verið. Gerð var tilraun til þess eftir stríðið með stofnun
Kominform, Upplýsingaskrifstofu kommúnistaflokka, en sú til-
raun mistókst. Því verður aðferð Moskvu við að fá vestræna
kommúnista- og sósíalistaflokka til að fylgja línunni eftir stríðið
best lýst með orðinu fortölur. Sendimenn Moskvustjórnarinnar
reyndu eftir bestu getu að fá fylgismenn sína í öðrum löndum til
að fylgja línunni sem Moskva gaf hverju sinni, en tök þeirra á fé-
lögunum voru æði misjöfn. Þau áreiðanlegu gögn sem nú eru að-
gengileg um samskipti Sósíalistaflokksins við fulltrúa Moskvu-
stjórnar segja okkur það sem segja þarf um hvaða tök Moskva
hafði á íslensku félögunum. Samskiptin mörkuðust af þeirri
skoðun að hagsmunirnir væru að einhverju leyti sameiginlegir, að
einhverju leyti gagnkvæmir.* 11
Það er alltof mikil einföldun á þessum samskiptum að draga
þá ályktun að þau sýni að í raun hafi sósíalistar lotið vilja
Moskvuvaldsins. Með því að draga slíka ályktun er aðalatriðinu
ýtt til hliðar. Rökréttara er að spyrja um ástæður þess að nokkrir
forystumenn sósíalista lögðu ofurkapp á að halda þessum tengsl-
um. Maður hlýtur að spyrja hverjir hagsmunir þeirra hafi verið,
fremur en fella dóma um andlegt eða siðferðilegt ástand þeirra.
10 Um þetta eru mörg dæmi. Sjá Kxru félagar, bls. 23-27, 72-80, 251-56.
11 Ég hef stundum heyrt þá skoðun að heimildir frá Sovétríkjunum gömlu, eink-
um þær sem varða samskipti við erlend ríki og stjórnmálahreyfingar, hljóti að
vera óáreiðanlegar. Margvíslegir hagsmunir diplómata og flokksfulltrúa ráði
meiru um hvernig þeir lýsa samskiptum sínum heldur en samskiptin sjálf.
Þessi skoðun er rökrétt en hún nær ekki ýkja langt. Áreiðanleiki heimilda á
borð við skýrslur diplómata er ekki fólginn í því að hægt sé að trúa þeim eins
og nýju neti, heldur í því að hægt sé að bera þau saman við aðrar skýrslur og
við ákvarðanir sem teknar eru á grundvelli þeirra. Að þessu leyti eru sovésku
heimildirnar prýðilega traustar.