Ritmennt - 01.01.2003, Blaðsíða 55

Ritmennt - 01.01.2003, Blaðsíða 55
RITMENNT____________________________________BJÖRN GUNNLAUGSSON OG NÁTTÚRUSPEKIN í NfÓLU upphaf í tímanum, þannig: Setjum vér að Æteinitas ante hafi ekkert upphaf í tilliti til tímans, þá væri til sérhvers tiltekins tímapunkts út- runnin eilífð, og þar með óendanleg röð mældra árslengda í henni út- hlaupin. Nú er óendanleiki raðar einmitt þarí innifalinn að hún aldrei verði fullenduð með samskeytingu parta er koma hver eptir annan (suc- cessiv synthesis). Þess vegna er óendanleg útrunnin eilífðarröð (áraröð) ómöguleg, og þar með hlýtur Ætemitas ante að hafa upphaf ef hún skal vera til. Nú bið ég lesarann segja mér hvað skilur mína sönnun og Kants, eða segja mér hvarí mín sé verri.84 Af því sem þegar hefur komið fram er ljóst, að alheimur Björns Gunnlaugssonar var bæði eilífur og óendanlegur. Hann virðist einnig hafa verið óumbreytanlegur. Það er eftirtektarvert, að hvergi í Njólu er fjallað um myndun eða þróun stjarnfræðilegra fyrirbæra, þótt slíkar hugmyndir hefðu verið til umræðu meðal heimspekinga og stjörnufræðinga allt frá því að Kant setti fram fyrstu drög að hinni svokölluðu þokukenningu í Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels árið 1755. Þar gerði hann ráð fyrir, að sólkerfið hefði orðið til við samdrátt risastórr- ar gaskenndrar frumþoku. Jafnframt taldi hann, að önnur sólkerfi væru stöðugt að myndast með sama hætti. Þessa stórbrotnu kenningu, sem nú er talin í meginatriðum rétt, tók Laplace síð- an upp á sína arma og endurbætti verulega í ritinu Exposition du Systéme du Monde (París 1796).85 Við það varð kenningin þekkt meðal lærðra sem leikra og Jónas Hallgrímsson minnist til dæm- is á hana í ritgerðinni „Um eðli og uppruna jarðarinnar" [60], sem birtist í Fjölni árið 1835, sjö árum áður en Njóla kom út.86 Þótt Björn ræði hvergi í Njólu um myndun stjarna og stjörnu- kerfa, þá fer ekki á milli mála, að hann trúir sköpunarsögu Bibl- íunnar. Til að samræma hana mynd sinni af byggingu alheimsins gerir hann ráð fyrir, að guð hafi skapað heiminn úr einhvers kon- ar forveröld: Eins og oss frá eilífð vantaði þessa einskorðuðu tilveru, sem vér nú höf- um (því tilveru í efni eða frumefnum heimsins getum vér lengi hafa 84 Lbs 2119 8vo. Stafsctning hcfur sums staðar verið færð til nútímalegra horfs. Af tilvísunum í ritgerðardrögunum má sjá, að handritið er skrifað eftir 1846. 85 Sjá einnig [81], bls. 155-65. 86 Kenningin er einnig rædd í grein Þorvalds Thoroddsens „Nokkur orð um jarðfræði" frá 1880 (98a). Það er út af fyrir sig athyglisvert, að ekki er á hana minnst í Stjörnufræði Ursins, sérstaklega í ljósi þess, að lokaorð bókarinnar eru tckin bcint úr Exposition du Systeme du Monde. 51
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168

x

Ritmennt

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ritmennt
https://timarit.is/publication/859

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.