Ritmennt - 01.01.2003, Blaðsíða 69

Ritmennt - 01.01.2003, Blaðsíða 69
RITMENNT BJÖRN GUNNLAUGSSON OG NÁTTÚRUSPEKIN í NJÓLU aldamótunum var atómkenningin hins vegar orðin allsráðandi í alþjóðlegri umræðu um eiginleika efnisins og kraftahyggjan heyrði sögunni til.110 Hin nýja efniskenning varð fyrst hluti af námsefni á íslensku árið 1879, en þá kom út Efnafiæði Henrys E. Roscoes (1833- 1915), sem Benedikt Gröndal þýddi. í bókinni, sem var fyrsta kennslubókin í efnafræði á íslensku, er lauslega fjallað um „sameiningar [frumefna] í ákvörðuðum hlutföllum", og er um- fjöllunin byggð á niðurstöðum Daltons, þótt hans sé reyndar hvergi getið. Ekki er heldur minnst á atóm hjá Roscoe. Það er hins vegar gert í Efnafiæði Benedikts frá 1886, en sú bók mun vera fyrsta frumsamda ritið um efnafræði á íslensku. í henni er ekki aðeins rætt um atóm og eiginleika þeirra, heldur fjallar Benedikt einnig í bókarlok um sögu efnafræðinnar og ber saman atómkenningu Daltons og atómhyggju fornmanna. Atóm koma einnig við sögu í bókinni Hveis vegnal Vegna þess, sem út kom á árunum 1891 til 1893 í þýðingu Guðmundar Magnússonar læknis og síðar prófessors. Árið 1895 urðu þáttaskil í eðlisfræði, þegar þýski eðlisfræð- ingurinn Wilhelm Conrad Röntgen (1845-1923) uppgötvaði geislana, sem við hann eru kenndir. Árið eftir uppgötvaði Frakk- inn Antoine Henri Becquerel (1852-1908) svo geislavirkni og á Þjóðminjasafn tslands. Nikulás Runólfsson. 110 Á þessum tíma var bóndinn og heimspekingurinn Brynjúlfur Jónsson (1838-1914) frá Minna-Núpi að móta eindahugmynd sína, en hann hafði orð- ið fyrir talsverðum áhrifum frá Njólu Björns Gunnlaugssonar. Niðurstöðuna gaf hann út árið 1912 í bókinni Saga hugsunar minnar [29]. Til fróðleiks er hér birtur liluti úr umsögn vinar hans, Þorvalds Thoroddsens, sem las verk- ið í handriti. Bréf Þorvalds er dagsctt 3. apríl 1904: „Eins og þú veist, hafa „einda"kenningar óteljandi sinnum í ýmsu formi komið fram í heimspek- inni alla leið frá gamla Demokritos (490 f.Kr.) fram á vora daga, og nú er öll eðlis- og efnafræði byggð á atomtheorí; um sameiningu atomanna í mole- kulær og hreyfingar þeirra hefir slcapast stór fræðigrein „Molekulærfysik". Enginn skilur þó hvað atom er í raun og veru, hvort maður hugsar sér þau sem matcriel eða sem kraftcentra (eins og Boscovits) eru þau jafn óskiljan- lcg, þau verða bara symbol, trúarliugmynd ósannanleg. Um þetta hafa heim- spekingar og náttúrufræðingar skrifað ákaflega mikið. Nú vantar mig lijá þér upplýsingar um í hverju sambandi þú vilt láta eindirnar standa við atomin, því þó eindir þínar séu í öllu aðallega hið sama, þá skilst mér þú þó álítir þær citthvað annað, hugmyndir þínar um hrcyfingar eindanna og sameiningar ganga og í svipaða átt eins og almennar kenningar um atom- og molekulær- lireyfingar. Eindakenning þín í heild sinni finnst mér vera mjög lík Monade- kenning þeirri er Leibniz kom fram með í lok 17 aldar." (Sjá [29], bls. 91). 65
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168

x

Ritmennt

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ritmennt
https://timarit.is/publication/859

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.