Ritmennt - 01.01.2003, Blaðsíða 49

Ritmennt - 01.01.2003, Blaðsíða 49
RITMENNT_________________________________________BJÖRN GUNNLAUGSSON OG NÁTTÚRUSPEKIN í NJÓLU litrófsmælingar komu til sögunnar upp úr miðri öldinni. I þessu sambandi verður að hafa í huga, að á þessum tíma vissu menn mjög lítið um eðli og þróun sólstjarna og deyfandi áhrif geimefn- is á ljósið frá stjörnunum voru enn óþekkt. Jafnframt villti það um fyrir mönnum, að ljósþokur eru mismunandi: Sumar eru geimþokur í Vetrarbrautinni, aðrar fjarlægar stjörnuþokur. Um og upp úr 1870 var svo komið, að heimsmynd stjörnu- fræðinnar hafði gjörbreyst og ljósþokurnar voru nú flestar, ef ekki allar, taldar hluti af Vetrarbrautinni. Það leið þó talsverður tími þar til þessar fréttir síuðust inn í alþýðleg rit um stjörnu- fræði. Sjá má glögg merki um óvissuna í þessu efni í bókum, sem út komu hér á landi á árunum 1889 til 1926. í þeim er tekið sér- staklega fram, að ekki sé vitað með vissu, hvort þokurnar séu sjálfstæðar stjörnuþokur eða tilheyri Vetrarbrautinni.70 í tveimur íslenskum tímaritsgreinum er þó tekið af skarið hvað þetta varðar. í ritgerð Ágústs H. Bjarnasonar „Heimsmynd- in nýja" frá 1915 [6b] er ekki minnst á fjarlægar vetrarbrautir. Gert er ráð fyrir, að þokurnar séu í Vetrarbrautinni og að minnsta kosti hluti þeirra séu sólkerfi í myndun. Tekið er í svip- aðan streng í grein Þorvalds Thoroddsens „Heimur og geimur" frá 1917 [98e]. Þar er því einnig lýst, hvernig Vetrarbrautin sé eins og risavaxin eyja, alein í ómælisvíddum geimsins. Þetta var hin viðtekna heimsmynd stjarnvísinda á þessum árum, þótt til væru fræðimenn, sem gátu alls ekki fallist á hana og töldu full- víst að til væru aðrar stjörnuþokur. Rétt er að minna á, að það var einmitt um þetta leyti, sem Albert Einstein (1879-1955) setti fram fyrsta heimslíkan almennu afstæðiskenningarinnar.71 70 Um er að ræða bækur eins og Stiörnufræði (Reykjavík 1889) eftir Björn Jens- son (1852-1904|, dótturson Björns Gunnlaugssonar, Hvers vegnaí-Vegna þess (Kaupmannahöfn 1891-93) eftir Henri de Parville (1838-1909), Úraníu (Kaupmannahöfn 1898) eftir Camille Flammarion (1842-1925), Á ödrum hnöttum (Reykjavík 1915) eftir Sigurð Þórólfsson (1869-1929), Vetrarbraut (Reykjavík 1926) eftir Ásgeir Magnússon (1866-1925) og Himingeiminn eftir Ágúst H. Bjarnason [6d]. 71 Það var árið 1917. Um var að ræða kyrrstæðan kúluheim og til þess að koma í veg fyrir að hann hryndi saman undan eigin þunga innleiddi Einstein frá- hrindandi allsherjarkraft, sem lýst er með svokölluðum heimsfasta. Þegar út- þensla alheims var uppgötvuð árið 1929 fjarlægði Einstein heimsfastann úr afstæðiskenningunni. Hann hefur samt skotið upp kollinum öðru hverju, núna síðast í tengslum við sívaxandi útþensluhraða alheimsins [43]. 45
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168

x

Ritmennt

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ritmennt
https://timarit.is/publication/859

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.