Tímarit Máls og menningar - 01.02.2009, Blaðsíða 74

Vi l m u n d u r G y l fa s o n
74 TMM 2009 · 1
sjálfstæðisbaráttan undir forustu Benedikts Sveinssonar er að fara út í
hreinar ógöngur, þar er staglað um paragrafa og stjórnarskráratriði,
lagðar fram hinar ítrustu kröfur, samþykktar á þingi eftir þing, og enda
síðan úti í skrifborðsskúffunum í Kaupmannahöfn, og stöðvast þar. Þeir
fara að huga að nýjum leiðum. Er ekki skynsamlegra að ganga heldur
skemmra, setja fram hógværari kröfur, sem þá verða samþykktar, og
stefna síðan íslenskri sögu inn í farveg atvinnuuppbyggingar, verklegra
framfara, þannig að sjálfstæði þjóðarinnar verði, þótt heldur síðar verði,
tryggt með öðrum hætti? Á bak við slíkar hugmyndir liggur vissan um
það að forsenda pólitísks sjálfstæðis séu verklegar framfarir. Í þessum
hugmyndum felst mild og ónefnanleg gagnrýni á starfsaðferðir Jóns Sig-
urðssonar, en einkum og sér í lagi er hér verið að gagnrýna þá sem tóku
upp fánann að honum föllnum, og þá einkum Benedikt Sveinsson sýslu-
mann.
Eftir viðburðaríka dvöl í Kaupmannahöfn lýkur Páll Briem endanlega
prófi 1884 og kemur heim til embættis og verður fljótlega sýslumaður í
dalasýslu. Fyrir hálfgerða tilviljun lendir hann á Alþingi 1887, kosning-
ar voru þá frumstæðar og kosið á opinberum fundum. Og þá er foringi
þeirra Velvakenda orðinn þingmaður og nú skyldi látið til skarar
skríða.
Miðlunarþingið mikla er haldið þingárið 1889. Stjórnarskrármálin,
paragrafabaráttan, er flókin, Páll Briem og þeir miðlunarmenn vildu
viðurkenna stöðulögin frá 1871. Stefnumunur var að öðru leyti ekki ýkja
mikill en þó var ljóst af blæbrigðum málsins að í miðlun fólst eftirgjöf.
Að öðru leyti má leiða að því þung rök að miðlunarstríðið var styrjöld
um menn og aðferðir, að minnsta kosti ekki síður en það var styrjöld um
málefni. Ef miðlunin hefði sigrað hefði Páll Briem orðið fyrsti íslenski
forustumaðurinn í þeim skilningi en Hannes Hafstein varð fyrsti
íslenski forustumaðurinn árið 1904. Þá hefði verið farið hægar í sak-
irnar við dani, en þeim mun fremur horft til verklegra framkvæmda og
framfara innanlands. Og umfram allt hefði gamla embættismannakerf-
ið hægt og sígandi verið skorið upp. Þetta vissu auðvitað Benedikt
Sveinsson og hans menn. Þess vegna börðust þeir gegn miðluninni af
þeirri hörku og með þeim baráttuaðferðum sem þeir bæði kunnu og
þeim voru eiginlegar.
Á miðlunarþinginu 1889 var ljóst að atkvæði skiptust jöfn og jafnvel
svo að um tíma leit út fyrir að miðlun yrði samþykkt. Andstæðingar
miðlunar, með Benedikt Sveinsson sýslumann og þingforseta í broddi
fylkingar, beittu þeirri aðferð að þeir mættu ekki til þingfundar í áríð-
andi atkvæðagreiðslu, sprengdu þar með þingfund í loft upp þannig að
TMM_1_2009.indd 74 2/11/09 11:27:29 AM