Tímarit Máls og menningar - 01.02.2009, Blaðsíða 120

Á r m a n n J a k o b s s o n
120 TMM 2009 · 1
11 Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri I, bls. 439. Flokkurinn virðist raunar vera óþarfur. Þorgeirsboli
er þannig skilgreindur sem uppvakningur hjá Jóni þó að hann sé vissulega dýr og magnaður
upp með göldrum.
12 Hér verður ekki fjallað sérstaklega um fylgjur sem Jón Árnason kveður geta verið bæði upp-
vakninga og afturgöngur (Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri I, bls. 354). Í safni hans eru fylgjur
draugar sem leggjast á einn mann eða eina ætt og virðast ekki endilega vilja vinna þeim mein
af ásettu ráði, svipað og eltihrellar (e. stalkers) gera í raunheimi nútímans.
13 Valdimar Ásmundsson kallar drakúla og hans líka raunar „manndrauga“ í þýðingu sinni frá
1901 (bls. 196).
14 Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri I, bls. 222.
15 Sama rit, bls. 225.
16 Sama rit, bls. 317–20.
17 Eins og ýmsir hafa fjallað um (m.a. Bengt Holbek, Interpretation of Fairytales: Danish Folklore
in a European Perspective. Helsinki 1987, bls. 434–48) felst táknhugsun þjóðsagna og ævintýra
m.a. í því að hið almenna er gert einstakt, persónueinkennum einnar manneskju er deilt á
margar persónur, það innra er táknað í hinu ytra, tilfinningum er varpað yfir á umhverfi, mik-
ilvægi atburða kemur fram í endurtekningu þeirra o.s.frv. Þar undir fellur m.a. að andleg ógn
birtist sem líkamleg ógn.
18 Sjá m.a. Hringadróttinssögu I, bls. 234: „Ef það tækist, yrðir þú, eins og þeir, viljalaust verkfæri
þeirra, skuggi einn á valdi Myrkradróttins.“ Sá sem vomanir leggjast á er raunar ekki kallaður
maður heldur hobbiti, en hobbitarnir í sögunni eru þó skýrastir fulltrúar venjulegra 20. aldar
manna, ólíkt mönnunum sem eru líkari hetjulegum forfeðrum okkar. Í drakúlasögunni leggst
vampíran á stúlkuna Lúsíu Western sem „smitast“ við það og verður sams konar sníkjuvera.
Það útskýrir Van Helsing þannig að „óvinir mannkynsins geta á þann hátt gert góða menn að
verkfærum sínum, ef þeir ná valdi yfir þeim“ (Makt myrkranna, bls. 196).
19 Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri I, bls. 280–83.
20 Sjá Ármann Jakobsson, „The Specter of Old Age: nasty Old Men in the Sagas of Icelanders,“
Journal of English and Germanic Philology 104 (2005), 297–325 (bls. 323–25). Eins og ég nefni
þar gerir þetta drauga í senn valdamikla (þeir geta fyrirkomið lifandi mönnum) og valdalitla
(vald þeirra er einvörðungu eyðingarvald, þeir hafa ekkert skapandi vald).
21 Eyrbyggja saga, Íslenzk fornrit IV. Einar Ólafur Sveinsson og Matthías Þórðarson gáfu út. Rvík
1935, bls. 28.
22 Sama rit, bls. 28.
23 Sama rit, bls. 29.
24 Sama rit, bls. 54.
25 Ynglinga saga, Íslenzk fornrit XXVI. Bjarni Aðalbjarnarson gaf út. Rvík 1941, bls. 18. Hér er lýst
hamförum Óðins.
26 Samkvæmt Landnámabók (Íslenzk fornrit I. Jakob Benediktsson gaf út. Rvík 1968, bls. 112)
deyr Gunnlaugur af því „meini“ sem hann hlaut þessa nótt en Eyrbyggja saga greinir ekki frá
örlögum hans.
27 Eyrbyggja saga, bls. 53.
28 Sjá m.a. Ármann Jakobsson, „Hvað er tröll?: Galdrar, tröll og samfélagsóvinir,“ Galdramenn:
Galdur og samfélag á miðöldum. Torfi H. Tulinius ritstýrði. Rvík 2008, 95–119.
29 Í miðaldaheimildum koma fram margar merkingar orðsins „ríða“, þar á meðal ‘lyfta’, ‘falla’ og
‘ferðast á hestbaki’, en stór undirflokkur merkingar tengist því þegar manneskju eða húsum
er riðið og eru það oftast tröll (sbr. orðið tröllriða) og afturgöngur sem það stunda (sjá Johan
Fritzner, Ordbog over det gamle norske Sprog III. Kristjaníu (Osló) 1896, 101–3). Hreyfingin er
greinilega merkingarkjarni orðsins; þegar menn verða tröllriða er þeim þá væntanlega ekki ein-
ungis riðið eins og hestum (sem er hestinum að meinalausu) þó að ímynda megi sér einhverja
slíka hreyfingu, heldur má reikna með því að þeir færist úr mannheimum yfir í heim hinna
ódauðu og annarra sálarlausra vætta.
TMM_1_2009.indd 120 2/11/09 11:27:32 AM