Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.01.2013, Side 146

Sólveig Anna Bóasdóttir, Háskóla íslands
Skömm og sektarkennd - Hugleiðingar um
tvær siðferðilegar tilfinningar og tengsl þeirra
við ofbeldi og áföll
Við upphaf árs 2013 upphófst heilmikil umfjöllun íslenskra fjölmiðla um
ofbeldi gagnvart börnum hér á landi. Ofbeldið hafði í flestum tilvikum átt
sér stað fyrir löngu síðan en hafði ekki komið upp á yfirborðið fyrr en nú.
Eitt var það sem þolendur ofbeldisins nefndu ítrekað sem ástæðu þess að
þeir höfðu þagað yfir erfiðri reynslu sinni. Það var skömmin. I þessari grein
er sjónum beint að skömminni sem siðferðilegri tilfinningu. Eftirfarandi
spurningar eru til umfjöllunar: Hvað er skömm og í hvaða aðstæðum vaknar
hún? Er skömm einvörðungu neikvæð tilfinning eða má sjá eitthvað jákvætt
við hana? Hver eru tengsl skammar og þess að hafa þolað ofbeldi eða orðið
fyrir annars konar áföllum í lífinu? Umfjöllun um skömm tengist oft annarri
siðferðilegri tilfinningu sem er sektarkennd. Þessar tvær tilfinningar virðast
oft og tíðum mjög samtvinnaðar og vekja þau tengsl ýmsar spurningar, s.s.
hversu líkar eða ólíkar þessar tilfinningar séu og hvort önnur sé hinni æðri.
Hvert má snúa sér til að öðlast innsýn í og skilning á skömm og sekt í
lífi manneskjunnar? Svarið við þeirri spurningu er engan veginn gefið því
margt kemur til greina bæði að fornu og nýju og á mörgum mismunandi
sviðum. I þessari grein hafa tveir heimspekingar haft áhrif á nálgunina að
efninu en báðir hafa skrifað um mannlegar tilfinningar í heimspekilegu
samhengi. Þar er fyrst til að taka skrif Bernards Williams (1929-2003)
um siðferðilegar hugmyndir Forn-Grikkja sem hverfast meðal annars um
skömm sem mannlega tilfinningu sem sé öllum manneskjum eiginleg og
eðlileg í vissum skilningi.1 Williams leggur áherslu á að bókmenntaleg
og heimspekileg nálgun geti auðgað nútímaumræðu um manneskjuna og
siðferðilegar tilfinningar hennar og er sannfærður um að þó margt kunni að
vera ólíkt með hugmyndum fornaldarmanna um skömm og sektarkennd þá
1 Bernard Williams, Shame and Necessity, Berkeley, Los Angeles, London: University of California
Press, 2008 (1993), bls. 75-102.
144