Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.01.2013, Blaðsíða 156

í hinni fornu biblíusögu um Adam og Evu séu eðlileg viðbrögð barna við
ofbeldi að skríða inn í skel.30
Lítum nú til breska heimspekingsins Bernards Williams, túlkana hans
á skammartilfinningunni og hvernig má skilja þær skoðanir í ofannefndu
samhengi.31 Mér virðist sem Williams sé sammála Theo van der Weele
hér að framan um að dæmigerð mannleg viðbrögð við skömm séu að
hylja sig eða fela, sem á vissan hátt bergmálar í tjáningu Jóns Gnarr í
sjálfsævisögulegri bók hans.32 Williams áréttar þó að allt of yfirborðs-
kennt sé að halda að skömmin felist einungis í því að verða uppvís að
einhverju ósæmilegu, samanber söguna um Adam og Evu. Ef litið sé svo
á að skömm felist einvörðungu í óttanum við afhjúpun annarra sé litið
framhjá mikilvægu, siðferðilegu atriði sem varði hvernig siðferðileg viðmið
og reglur innhverfast í vitund manneskjunnar.33 Williams skrifar: „Jafnvel
þótt skömmin og hvatar hennar feli á vissan hátt í sér hugmyndina um að
horft sé á mann (af röngum aðila í röngum aðstæðum) þá er mikilvægt að
skilja að í mörgum tilvikum nægir að maður ímyndi sér það aðeins, því
það eitt getur leitt til þess að skömmin brjótist til þess að skömmin brjótist
fram.“34 Að mati Williams þróast hinn ímyndaði áhorfandi mjög snemma
í vitund einstaklingsins og umbreytist smám saman í stærri og viðameiri
siðferðistilfinningu.35 Þessu atriði er rétt að halda til haga því það má
heimfæra upp á túlkun einstaklinganna þriggja sem tjáðu sig um skömmina
í viðtölum við DV og höfðu orðið fyrir kynferðisofbeldi sem börn. I því
samhengi má hugsa sér að áhorfandi hafi verið til staðar og að viðkomandi
hafi ekki haft neitt út á hann að setja. Þrátt fyrir það myndu flestir þolendur
30 Theo van der Weele, From Shame to Peace, bls. 95. Skálduð ævisaga Jóns Gnarr í heild sinni virðist
staðfesta þetta. Ekki virðist hafa munað nema hársbreidd að þau yrðu örlög hans.
31 Bernard Williams, Shame and Necessity, bls. 81. Það skal tekið skýrt fram að um túlkun
greinarhöfundar er að ræða; Williams hefur hvorki lesið nokkuð eftir Theo van der Weele né
Jón Gnarr.
32 Williams vinnur í Shame and Necessity með forngríska bókmenntatexta og tekur mörg dæmi úr
Hómerskviðum og forngrískum harmleikjum um þetta, sjá á bls. 78-80, en ég tilgreini þau þó
ekki hér.
33 Hér er nokkuð ljóst að Williams styðst við kenningu Freud um sálrænan og siðferðilegan þroska
manneskjunnar þar sem hugtökin sjálfið og yfirsjálfið leika stór hlutverk. Freud fjallar um
innhverfingu menningarboða og banna í 2. kafla Blekkingar trúarinnar, íslensk þýðing Sigurjón
Björnsson, Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 1993, bls. 15-20. Sams konar skilningur
virðist mér vera á ferð hér.
34 Bernard Williams, Shame and Necessity, bls. 82. Lausleg þýðing greinarhöfundar.
35 Hér virðist mér sem Williams hugsi á svipuðum nótum og margir þeir sem skrifa um samviskuna
og hvernig hún þroskast í vitund flestra einstaklinga.
154