Ritmennt - 01.01.2003, Page 63

Ritmennt - 01.01.2003, Page 63
RITMENNT BJÖRN GUNNLAUGSSON OG NÁTTÚRUSPEKIN í NJÓLU leika með hugmyndum þeirra Björns og Faradays um krafta og eiginleika þeirra.100 íslendingar hafa sennilega frá upphafi haft spurnir af frum- spekilegum vangaveltum um deilanleika efnisins. Slílcar hug- myndir hafa væntanlega borist til landsins með erlendum ritum, og íslenskir stúdentar hafa auk þess kynnst þeim í heimspeki- náminu við Hafnarhásltóla. Þetta efni var hins vegar elcki mikið til umræðu í íslenskum ritum fyrr en líða tók á seinni hluta nítj- ándu aldar. Þó má að sjálfsögðu finna eldri rit, þar sem efnis- kenningar ber á góma. Skúli Thorlacius mælir til dæmis gegn óendanlegri líkamlegri deilingu (divisio physica) í áðurnefndri ritgerð sinni Dissertatio metaphysica de mundo frá Í766101, og Jón lærði ræðir um svipaða hluti neðanmáls í Náttúruskoðara. Jón tekur Gunnerus sem dæmi um höfund, er færir rök gegn óendaniegri deiiingu efnisins. I því sambandi nefnir hann einnig, að sumir teiji að til séu ... vissir fyrst-verandi partar sérhvers líkamlegs hlutar, af hverjum hann samsettur væri, og kynni þess vegna ei lengra að deilast en til þeirra, þar þeir af náttúru sinni ódeilanlegir væru ... og nefna þá Monader eða Ein- verur. Sem dæmi um höfunda, sem telja óendanlega deilingu efnisins mögulega, bendir Jón hins vegar á þá Euler og Wallerius.102 í Eðl- isfræði Fischers frá 1852 er einnig fjallað stuttlega um skiptingu líkama og tekið fram, að hún sé tvenns konar, annars vegar „stærðafræðisleg" og hins vegar „aflfræðisleg". Aftur á móti er ekki minnst einu orði á atóm í bókinni.103 100 Sjá t.d. greinarnar „A Speculation Touching Electric Conduction and the Nature of Matter" (Philosophical Magazine xxiv, 1844, bls. 136) og „Thoughts on Ray-Vibrations" (Philosophical Magazine xxviii, 1846, bls. 188). Báðar greinarnar eru endurprentaðar í verkinu M. Faraday: Ex- perimental Researches in Electricity, Dover 1965. 101 Sjá [56], bls. 133-34. 102 í neðanmálsgreininni, bls. 31-32 í Náttúruskoðara, vitnar Jón í ritin Institutiones metaphysicæ scholis academicis potissimum adcommodatæ (Kaupmannaliöfn 1757) eftir Gunnerus, Lettres á une princesse d’Alle- magne sur divers sujets de physique et) de philosophie (St. Pétursborg 1768-72; dönsk þýðing 1792) eftir Euler og Systema metaphysicum (1750-52) eftir Wallerius. 103 Sjá Eðlisfræði Fischers, bls. 14. Hjá [34b], [36] og [28] má lesa um hinar margvíslegu skoðanir manna á skiptingu efnis og rúms. Einnig má benda á 59
Page 1
Page 2
Page 3
Page 4
Page 5
Page 6
Page 7
Page 8
Page 9
Page 10
Page 11
Page 12
Page 13
Page 14
Page 15
Page 16
Page 17
Page 18
Page 19
Page 20
Page 21
Page 22
Page 23
Page 24
Page 25
Page 26
Page 27
Page 28
Page 29
Page 30
Page 31
Page 32
Page 33
Page 34
Page 35
Page 36
Page 37
Page 38
Page 39
Page 40
Page 41
Page 42
Page 43
Page 44
Page 45
Page 46
Page 47
Page 48
Page 49
Page 50
Page 51
Page 52
Page 53
Page 54
Page 55
Page 56
Page 57
Page 58
Page 59
Page 60
Page 61
Page 62
Page 63
Page 64
Page 65
Page 66
Page 67
Page 68
Page 69
Page 70
Page 71
Page 72
Page 73
Page 74
Page 75
Page 76
Page 77
Page 78
Page 79
Page 80
Page 81
Page 82
Page 83
Page 84
Page 85
Page 86
Page 87
Page 88
Page 89
Page 90
Page 91
Page 92
Page 93
Page 94
Page 95
Page 96
Page 97
Page 98
Page 99
Page 100
Page 101
Page 102
Page 103
Page 104
Page 105
Page 106
Page 107
Page 108
Page 109
Page 110
Page 111
Page 112
Page 113
Page 114
Page 115
Page 116
Page 117
Page 118
Page 119
Page 120
Page 121
Page 122
Page 123
Page 124
Page 125
Page 126
Page 127
Page 128
Page 129
Page 130
Page 131
Page 132
Page 133
Page 134
Page 135
Page 136
Page 137
Page 138
Page 139
Page 140
Page 141
Page 142
Page 143
Page 144
Page 145
Page 146
Page 147
Page 148
Page 149
Page 150
Page 151
Page 152
Page 153
Page 154
Page 155
Page 156
Page 157
Page 158
Page 159
Page 160
Page 161
Page 162
Page 163
Page 164
Page 165
Page 166
Page 167
Page 168

x

Ritmennt

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Ritmennt
https://timarit.is/publication/859

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.