Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.01.2013, Page 117

veitti frjálslyndu guðfræðinni hvorki hér á landi né í Danmörku þann
„borgararétt“ í kirkjunni sem Jón og ýmsir lagsbræður hans vildu álíta. Er
þar að finna helstu niðurstöðu rannsóknarinnar. Slíka formlega viðurkenn-
ingu hlaut frjálslynda guðfræðin raunar aldrei. Hér á landi skipti mun
meira máli að um það leyti sem dómurinn féll varð Jón Helgason biskup og
festi það guðfræðistefnu hans mjög í sessi og olli miklu um áframhaldandi
nývæðingu í kirkjunni að þessu leyti.
Það er athyglisvert að hér á landi kom aldrei til málssókna eða annarra
formlegra aðgerða gegn prestum á 20. öld vegna kenningar þeirra, öfugt við
það sem nokkrum sinnum hefur gerst í Danmörku. Skýringin á að til slíkra
mála kom ekki gegn frjálslyndu guðfræðinni er ugglaust sú að á blómatíma
hennar fylgdu biskupar landsins henni allir að málum. Því hefði orðið
að höfða mál gegn kirkjuforystunni og vissulega hlýtur það að hafa þótt
hátt reitt. Eftir daga þessarar guðfræðistefnu hafa aftur á móti ekki komið
fram guðfræðilegar túlkanir hér sem þótt hafa kalla á formlegan úrskurð í
réttarkerfinu.
Það dómsmál sem hér var rakið er annars að ýmsu leyti áhugavert. í því
reyndi formlega á kennivald dönsku biskupanna miðað við kennivald „fag-
guðfræðinga“ í þjónustu kirkjunnar eða háskólanna og vó rödd biskupanna
ekki þyngra í dómskerfmu. Umfram allt leiddi málið þó í ljós tvenns
konar kirkjuskilning: Annars vegar var um að ræða hugmyndir um opna
eða rúmgóða þjóðkirkju sem frjálslyndir guðfræðingar og róttækur armur
stjórnmálanna í Danmörku barðist fyrir og áleit að ríkinu bæri að vernda.
Þetta kom skýrt fram í lyktum málsins gegn Arboe Rasmussen. Hæstiréttur
ætlaði kirkjulegum stjórnvöldum að ákvarða um stöðu Rasmussens í fram-
tíðinni og það gerði kirkjumálaráðherra í trássi við biskupana með því
að veita Rasmussen embætti og taka sjálfur yfir tilsjón með kristnihaldi í
prestakalli hans. Þar með snerist hann til varnar fyrir hina rúmgóðu kirkju.
Hins vegar kom fram í málinu sá skilningur að kirkjan hlyti ávallt að hvíla
á afmörkuðum kenningargrunni og vera að því leyti skýrt skilgreind eða
lokuð og hölluðust biskuparnir og a.m.k. meirihluti hæstaréttar að honum.
Lyktir málsins gegn Arboe Rasmussen varpa skýru ljósi á náin tengsl ríkis
og kirkju í Danmörku á 20. öld. Þau tengsl hafa haldist allt til þessa.
Hér á landi gætti á hinn bóginn þróunar í átt að kirkjulegu sjálfstæði
með tilkomu kirkjuþings og kirkjuráðs um miðbik 20. aldar. Sú þróun náði
lengst með setningu þjóðkirkjulaganna nr. 78/1997. Þessi sjálfstæðisþróun
115