Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.01.2013, Side 118

kann að vera kirkjupólitísk skýring á því hvers vegna ekki kom til réttarfars-
legra og/eða stjórnunarlegra (,,adminístratívra“) aðgerða gegn prestum af
kenningarástæðum. I ljósi hennar hefur verið litið á kenningarleg mál fyrst
og fremst sem „einkamál" þjóðkirkjunnar sjálfrar sem prestastéttarin undir
forystu biskups ætti að útkljá en lengi framan af 20. öld var að meirihluti
stéttarinnar mótaður af frjálslyndri guðfræðihefð.
Útdráttur
f upphafi 20. aldar ruddi frjálslynd guðfræði sér til rúms hér. Líta má á
stefnuna sem viðbrögð margra leiðtoga þjóðkirkjunnar til að mæta hrað-
vaxandi nútímavæðingu. Miklar deilur spruttu upp í kringum þessa nýju
stefnu. Snerust þær ekki síst um kröfur hennar um kenningarfrelsi presta.
Deilur um kenningarfrelsi voru einnig uppi í öðrum löndum. I Danmörku
var höfðað sakamál gegn sóknarprestinum Niels Peter Arboe Rasmussen á
grundvelli almennra hegningarlaga og dönsku laga Kristjáns V. frá 1683.
Var honum gefið að sök að hafa í tímaritsgreinum og fyrirlestrum vikið frá
játningarritum dönsku kirkjunnar. Var dæmt í málinu á tveimur kirkju-
legum dómstigum og loks fyrir hæstarétti. Þar var Rasmussen sýknaður af
ásökunum um brot í starfi. Dómurinn taldi sig að vísu geta dæmt í kenn-
ingarlegu málefni en lét það ógert þar sem málið, eins og það var lagt fyrir
réttinn, snerist aðeins um það hvort Rasmussen hefði unnið til refsingar.
Jón Helgason (1866-1942) guðfræðiprófessor og síðar biskup gerði
ítarlega grein fyrir dóminum í einu Reykjavíkurblaðanna. Túlkaði hann
niðurstöðuna á þann veg að frjálslynda guðfræðin hefði verið viðurkennd í
dönsku og þar með íslensku þjóðkirkjunni og að prestar sem fylgdu henni
hefðu fullan rétt til embætta í kirkjunni. I greininni er sýnt fram á að Jón
Helgason oftúlkaði dóminn að þessu leyti þar sem dómurinn hafði í raun
eftirlátið kirkjulegum stjórnvöldum (biskupum og ráðherra) að taka afstöðu
til þeirrar hliðar málsins.
Abstract
In the early 20th century the liberal theology started to spread out in
Iceland. This new way of doing theology can be seen as a reaction of
the leaders of the national church to the rapidly growing modernization.
Considerable controversy arose about the liberal theology in Iceland as in
116