Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.01.2013, Qupperneq 120

Sigwjón Árni Eyjólfsson
Max Weber og frjálslynda guðfræðin
1.Inngangur
Skilgreining á sambandi trúar og verka hefur ætíð valdið heilabrotum og má
vel orða það svo að hún hafi verið eitt meginviðfangsefni siðbótarmanna.
Kenning Lúthers um réttlætingu af trú er hér merk tilraun til að leysa
umræddan vanda eða í það minnsta að útskýra þetta spennuhlaðna samband
í trúarheimi kristninnar. Hún olli engu að síður erfiðum deilum og má segja
að átökin um rétta greiningu þessa sambands hafi að lokum leitt til klofn-
ings kaþólsku kirkjunnar. í kjölfarið komu fram á sjónarsviðið kirkjudeildir
mótmælenda sem auk rómversk-kaþólsku kirkjunnar móta enn þann dag
í dag kristna kirkju á Vesturlöndum. Þessar kirkjur mótmælenda skiptast
aðallega í evangelísk-lútherska, kalvínista og ýmsar yngri kirkjudeildir sem
eiga rætur að rekja til þeirra.
Það kemur því lítt á óvart að eitt meginviðfangsefni Max Weber
(1864-1920) snúi að vægi verka eða vinnunnar innan hugmyndaheims
mótmælenda. Weber skrifar á árunum 1904 til 1906 greinar um efnið sem
hann tók saman 1919 og gaf út ári síðar í ritinu Die protestantische Ethik
und der Geist des Kapitalismus eða Siðferði mótmælenda og auðhyggjan.1
Weber beinir þar sjónum að meginatriði siðbótarinnar og setur það í félags-
sögulegt samhengi. Allt til þessa dags hefur verið tekist á um vægi þessarar
framsetningar Webers.
Hér verður fyrst hugað að umfjöllun íslenskra fræðimanna um Weber í
íslensku samhengi, síðan verða þær guðfræðihefðir greindar sem hann leitaði
til í rannsóknum sínum og loks verður gerð grein fyrir efnistökum hans í
áðurnefndu riti.
1 Weber endurskoðaði og endurbætti greinarnar og gaf þær út í greinasafni sínu Gesammelten
Aufiatze zur Kultursosoziologie árið 1920. A því er byggt í útgáfu Dirks Kaesler sem hér er stuðst
við, Max Weber, Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus - Vollstandige Ausgabe,
ritstj. Dirk Kaesler sem einnig ritar inngang, 2. útg., Múnchen, 2006.
118