Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.01.2013, Page 144

kalvínisminn og púrítanisminn, sem eru uppspretta kapítalísks vinnuskiln-
ings, heldur einstaklingar sem knúnir voru áfram af trúarsannfæringu er kom
fram í verkum þeirra og vinnuskilningi. Samkvæmt Weber eru mikilvægir
fulltrúar slíkra sjónarmiða þeir Benjamín Franklín og Richard Baxter. I
skrifum þeirra birtast áherslur sem endurspegla afstöðu þeirra samfélagshópa
til vægi vinnu sem þeir eru mótaðir af. Þessi afstaða verður síðar mótandi
fyrir nútíma kapítalisma og telst því hliðarafurð siðbótarinnar.
Þegar litið er yfir þróunarsögu mótmælenda er ljóst að mati Webers að
þrátt fyrir miðlægt vægi vinnunnar í guðfræði Lúthers, þá olli kirkjuskiln-
ingurinn og áherslan á unio mystica því að innan lúthersdóms þróaðist ekki
meinlætahyggja þessa heims. I kalvínisma eru aftur á móti einstaklingurinn
og samfélagsleg áhrif safnaðarins í forgrunni (sbr. þriðju notkun lögmálsins).
Áherslan í kalvínismanum hvílir því fremur á hinu hagnýta og hagkvæma
Kenningin um náðarútvalningu einstaklingsins stuðlaði ekki einungis að
því að sérhver einstaklingur yrði prestur í samræmi við almennan prestdóm,
heldur væri sjálfum sér einnig prestur. Hann ber ábyrgð á útleggingu orðsins
inn í veruleika eigin lífs og túlkun á stöðu sinni innan hjálpræðiskerfis
Guðs. Kenningin um náðarútvalningu mannsins leiðir til þess að farið er að
líta á vinnu og velgengni sem tákn og tilvísun um persónulega útvalningu
viðkomandi. Af þessari afstöðu rís meinlætahyggja þessa heims. I vestrænu
kapítalísku samfélagi sameinast vinnusiðferðið skynsemishyggju efnahags-
kerfisins samtímis því að hún losnar úr sínu trúarlega samhengi.
Umfjöllunin um rit Webers, Siðferði mótmælenda og auðhyggjan, er
það yfirgripsmikil að erfitt er að ná utan um hana. Dirk Kaesler segir að
niðurstöður sögulegra rannsókna um áratugi sýni að tilgáta Webers hafi
vissulega sína annmarka. Þannig sé ómögulegt að halda fram mjög einfaldri
útgáfa hennar um að upphaf kapítalisma eigi rætur að rekja til trúarkenn-
inga mótmælenda og alveg sérstaklega kenningar kalvínista um vægi vinnu
í trúariðkun. Hana megi líta á sem hreina hugmyndafræði (þ. Ideologie).92
Kaesler bendir þó réttilega á að það beri að virða þá varnagla sem Weber
sló. Weber vildi einungis draga fram einn þátt í þessari þróun, þ.e. arfleifð
mótmælenda eða félagslega virkni trúarinnar. Þar væri ekki um neina
allsherjar skýringu að ræða, heldur vildi hann bara sýna fram á mikilvægi
þessa þáttar. Kaesler segir hann því hafa verið samstíga Ernst Troeltsch um
92 Dirk Kaesler, Max Weber, 59-60.
142