Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.01.2013, Blaðsíða 161

að það megi sitja undir ásökunum um að vera lauslátt og sjálfit ábyrgt fyrir
því hvernig fór.49 Fortune staðnæmist við skammartilfmninguna sem hún
segir geta verið einkar þungbæra fyrir þolendur kynferðisofbeldis sem séu
ungir og óreyndir í kynferðislegum efnum. Líti þeir á kynferðisofbeldið sem
kynlífsreynslu, upplifi þeir yfirleitt bæði skömm og sektarkennd; finnist
þeir jafnvel brennimerktir fyrir lífstíð. Niðurstaða hennar er að fórnarlömb
kynferðisofbeldis glími jöfnum höndum við samfélagsleg og persónuleg
viðhorf til skammar og sektar - hvor tveggja veki sársaukafullar tilfinningar
og auki þjáningu þolenda.50
Eins og áður hefur komið fram hefur Bernard Williams rannsakað grískan
bókmenntaarf og skoðað í því samhengi hugmyndir um heiður og skömm.
Með tilvísunum í dæmi úr hinum forngríska, hómerska hugmyndaheimi
heldur hann því fram að hvorki sé rétt að aðgreina skömm og sektarkennd
á neinn afgerandi hátt, né heldur flokka þessar kenndir í t.d. frumstæðari
eða þroskaðri tilfinningu.51 Viðbrögð fornaldarfólks við skömm, í verkum
Hómers og fleiri forngrískra höfunda, séu einfaldlega mjög lík því sem við
þekkjum í dag og tengist tilfinningum sektarkenndar, reiði, vanþóknunar,
gremju, fyrirlitningar o.s.frv.52 Hverju getur Williams bætt við í umræðuna
um skömm og sektarkennd? Svarið við þeirri spurningu felst helst í því
að hann tekur til varna fyrir skömmina og vill afstýra því að nútímafólk
leyfi sér að líta á skömmina sem frumstæða kennd sem eigi að víkja fyrir
sektarkenndinni sem beri í sér skynsemi og rökvísi. I því sambandi bendir
hann á að sektarkennd hjá einstaklingi geti vaknað við ólíklegustu aðstæður.
Ekki sé óalgengt að fólk fái sektarkennd vegna hluta sem það hafi ekki átt
aðild að. Einnig geti maður fengið sektarkennd vegna breytni sem hafi ekki
skaðað nokkurn mann. Sektarkenndin sé því langt því frá alltaf skynsamleg
og hvað það snerti sé hún einmitt lík skömminni - báðar beinist inn á við
og báðar eru torskildar. Williams skrifar: „Ef við viljum skilja af hverju það
er mikilvægt fyrir okkur að greina á milli þess skaða sem við verðum sjálf
völd að með vilja og þess skaða sem við orsökum óviljandi getum við aðeins
vænst svars ef við spyrjum hvers konar vöntun eða skortur sé uppspretta
skaðans og hver merking þessarar vöntunar sé, bæði í okkar eigin lífi og
49 Marie M. Fortune, Sexual Violence, bls. 145.
50 Sama heimild, bls. 146.
51 Hér er Williams að bregðast við fræðilegum skrifum sem gera einmitt þetta.
52 Bernard Williams, Shame and Necessity, bls. 90-91.
159