Skírnir - 01.04.1912, Side 55

Sannleikur.
Eftir William James.
Athugasemil þýðandans.
Margir íslenzkir lesendur munu kannast við William James. Grein
sú sem hér birtist i íslenzkri þýðingu er kafii úr nýlegri bók eftir hann:
Pragmatism, a new name for some old ways of thinking. Long-
mans, Green, and Co. London 1907. Bókin er um þá stefnu heim-
spekinnar er pragmatism kallast á ensku, og leyfi eg mér að kalla
hana starfhyggju á islenzku. Starfhyggjunni verður ekki lýst til
hlítar í fám orðum, en aðaleinkenni hennar er vakandi athygli á því að
hugmyndir vorar og skoðanir i hverju sem er eigi að vera „lampi fóta
vorra og ljós á vegum vorum“, svo að eg viðhafi orð bibliunnar. Grildi
þeirra verði að meta eftir þvi að hvaða haldi þær komi — i bráð og
1 e n g d — í lífi voru og störfum, hvaða tangarhald þær veiti oss á
heiminum sem vér lifum i. Skoðanir eru verkfæri, starfstæki, segja
starfhyggjumenn. Tvær skoðanir sem reynast i hvivetna jafnvel í allri
viðureign vorri við tilveruna — þær eru jafngildar, jafngóðar. Og sá
skoðanamismunur sem engum mismun fær valdið i breytni vorri og með-
ferðum — hann er einkisvirði
iíí Eg geri ráð fyrir að mörgum þyki greinin strembin, en eg ber það
traust til iesenda „Skirnis11, að þeir láti sér ekki fyrir hrjósti brenna
áreynsluna, og hafi það hugfast, að það sem er þungskilið í fyrsta lestri
verður oft auðskilið þegar það er lesið aftur. G. F.
Það er sagt um Clerk-Maxwell, að þegar hann var barn, vildi
hann ólmur og uppvægur fá skyringar á öllu, og þegar menn ætl-
uðu að hafa hann af sór með óljósu orðaskvaldri um eitthvert fyr-
irbrigði, þá varð hann óþolinmóður og tók fram í: »Já«, sagði
hann, ))en eg vil fá að vita sjálfan ganginn í því!« Hefði
hmn spurt um sannleikann, þá heiðu starfhyggjumenn (pragmatists)
einir getað gert honum grein fyrir sjálfum ganginum í honum. Að
minni hyggju hafa starfhyggjumenn nútímans, einkum þeir Schiller1
og Dewey2, komið fram með einu skoðunina sem varin verður um
sannleikann. Hór er um afarörðugt viðfangsefui að ræða; það
sendir viðkvæma rótaranga inn í hverja smugu, og þess vegna er
svo erfitt að fjalla um það í stuttu máli, svo sem vera verður í
alþýðlegum fyrirlestri. En rökfyignir (rationalistic) heimspekingar
hafa ráðist svo grimmilega á skoðun þeirra Schillers og Deweys á
') F. C. S. Schiller, enskur heimspekingur, f. 1864.
3) John Dewey, amerisknr heimspekingur, f. 1859.
Þýð.