Skírnir - 01.04.1912, Blaðsíða 11

Skáldspekingnrinn Jean-Marie Gnyau.
107
lífsins. Þannig lýtur alt, sem lifs er, viðleitninni til að
efla og auðga lífið og óskinni um vöxt þess og viðgang.
III.
Guyau hafði nú svo mikla trú á þessari frjósemi lífs-
ins og tilhneigingu þess til þess að þenja sig ávalt meir
•og meir út á við, að hann hugði, að maðurinn gæti orðið
óeigingjarn og góður svo að segja af sjálfsdáðum, ef
hann að eins lifði í nánu samfélagi við aðra.
Áður hafði því tíðast verið haldið fram í siðfræðinni,
að maðurinn yrði góður annaðhvort af skyldurækni eða af
því, að hann sæi sér einhvern hag eða ánægju að því. Á
þessu hvíla tvær aðalstefnur siðfræðinnar, hin svonefnda
skyldukenning, sem alment er innrætt manni frá barn-
æsku í trú, lögum og siðum, og lítur hún einkum á vilja
manns og viðleitni, á hlýðnina við skylduboðin; en hin
nefnist heilla- og nytsemiskenningin; lítur hún siður á
hvatir manna, en hinar heillavænlegu afleiðingar af breytni
þeirra fyrir sjálfa þá og aðra. Vilji menn dæmi úr heim-
spekinni, þá er Kant helzti forvörður skyldukenningarinn-
ar. Hann hélt fram hinu skilyrðislausa skylduboði og
sagði: af lotningu fyrir því átt þú að gera það eitt, er þú
telur réttast og bezt, hverjar sem afleiðingarnar kunna að
verða. En forverðir heillakenningarinnar eru aðallega
«nsku siðspekingarnir, og þeir halda því fram, að ekki beri
að líta svo mjög á hvatirnar sem afleiðingarnar af breytni
manna, en þær eigi að meta eftir mælikvarðanum: sem
mesta heill fyrir sem flesta.
Guyau andæfði nú báðum þessum siðaskoðunum, hinni
fyrri af þvi, að hún styddist of mjög við þrælsóttann og
hræðsluna og teldi siðaboðin af yfirnáttúrlegum uppruna;
en hinni síðari af því, að hún styddist of mjög við eigin-
girni manna og forsjálni eða löngunina til að sjá sér far-
borða. Aftur á móti hélt hann þvi fram, að lííið væri þess
eðlis, að það gæti sjálft sett sér siðareglur sínar. Þessu
til sönnunar reyndi hann að benda á ýmislegt það í sálarlífi
manna, sem gæti sannað, áð siðgæðið kæmi innan að frá