Skírnir - 01.04.1912, Blaðsíða 58

154
Sannleikur.
til, e5a í áttina til, annara reynsluatriða, sem vér þó jafnfr&rnt finn-
um að koma heim við hinar upphaflegu hugmyndir. Vér finnum
að oss þokar áfram stig af stigi, að hvað kemur heim við annað og
fellur í ljúfa löð. Þegar vér segjum að sönnur færist á hugmynd,
þá eigum vér við þetta að hún sé Ijúfur leiðtogi. Þetta er óná-
kvæmlega að orði komist og lætur í fyrstu hversdagslega í eyrum,
«n það sem af því leiðir mun eg nú skýra það sem eftir er stund-
arinnar.
Eg skal þá fyrst minna yður á það, að sannar hugmyndir eru
í hvívetna ómetanleg hjálp til allra athafna; það er af góðum og
gildum ástæðum að vér erum skyldir að afla oss sannleikans, og
það er síður en svo að það só boðorö út í bláinn eða óþarfauppá-
tæki skynseminnar.
Alkunnugt er hve áríðandi það er í mannlegu lífi að hafa sann-
ar skoðanir um hlutina. í veröldinni sem vér lifum í eru hlutir
sem geta verið til óendanlegs gagns eða óendanlegs tjóns. Þær
hugmyndir eru þá fyrst og fremst taldar sannar, sem segja oss
hvað vór megum eiga í vændum, og að afla sér slíkra hugmynda
er einhver hin fyrsta skylda manns. Á þessu hinu fyrsta
stigi fer fjarri því að sannleikurinn sé takmark út af fyrir sig, hann
er þar að eins eitt aðalskilyrðið til að fullnægja öðrum knýjandi
þörfum. Só eg viltur í skógi og hungraður og þykist finna stíg,
þá er afarmikið undir því komið, að mér hugkvæmist mannabýli
við enda hans því detti mór það í hug og fari eg stíginn, er mér
borgið. Þarna er sönn hugmynd gagnleg af því húsið sem hún á
við er gagnlegt. Nytsemi sannra hugmynda er þannig í fyrstu
runnin af nytsemi hlutanna sem þær tákna. Þeir hlutir eru nú
að vísu ekki áríðandi á hverjum tíma sem er. Það getur staðið
svo á að mór só engin þörf á húsaskjóli, og þó hugmynd mín um
húsið só sannfróð, þá kemur hún nú að engu haldi, og væri því
bezt ’nún lóti ekki á sór bóla. En af því að varla er sá hlutur að
hann kunni ekki einhvern tíma um stundarsakir að verða áríðandi, þá
er auðsætt hve hentugt það er að eiga sér allsherjarforða af v a r a-
sannindum, hugmyndum er geta átt við hvað sem fyrir kann að
koma. Slík vara sannindi geymum vér í minni voru, og af gnægt-
um þeirra fyllum vér handbækur vorar. Þegar nú svo ber til að
vór þurfum að styðjast við eitthvað af þessum vara-sannindum,
koma þau fram úr kimum sínum og taka til starfa, og trú vor
á þau vaknar til vitundar. Um slíkar hugmyndir má segja hvort
heldur vill: >Þær eru nytsamar af því þær eru sannar«, eða »þær