Skírnir - 01.04.1912, Side 68

164
Sannleikur.
en mannleg reynsla hefir flóð yfir endimörk þeirra, og nú teljum
vér þessi efni að eins að nokkru leyti sönn, eða sönn innau þessara
takmarka reynslunnar. Frá »algildu« sjónarmiði eru þau ósönn,
því vér vitum að takmörkin voru undir tilviljun komin og að
hugsanlegt var að fræðimetin iiðinna alda hefðu komist út yfir
þau, alveg eins og hugsunarskörungar nútímans.
Þegar ný reynsla leiðir oss til að líta aftur og dæma í nafni
liðinnar tíðar, þá v a r það satt sem í dómum vorum felst, jafnvel
þótt enginn á þeim tíðum hugsaði á þá leið. Vér lifum áfram, en
vór skiljum aftur á bak, hefir danskur hugsunarskörungur sagt.
Nútíðin verpur Ijósi aftur yfir liðna atburði heimsins. Þeir sem
tóku þátt í atburðunum hafa ef til vill þózt finna sannleikann í
þeim. En sá sem þekkir það sem sagan hefir síðan leitt í ljós,
lítur öðruvísi á.
Þessi hugmynd um sannleik, er tekið geti framförum og ef til
vill einhvern tima orðið algjör, sannleik, er geti verið löggjafi þess
sem liðið er, hún horfir eins og allar hugmyndir starfhyggjumanna
mót fjölbreytni reynslunnar og mót komanda tíma. Líkt og hálf-
sannindin, verða hin algjörvu sannindin að skapast, skapast í
sambandi við vaxandi sannreynslu, sem hálfsannindin eiga alt af
sinn þátt í að leiða í ljós,
Eg hefi áður tekið það skýrt fram, að sórhver sannleikur er
að miklu leyti gerður úr eldri sannindum. Skoðanir manna á
hverjum tíma sem er, eru sá hluti reynslunnar sem þeir eiga í
s j ó ð i. En skoðanirnar eru sjálfar þættir af allsherjar reynslu
heimsins, og koma því til greina 1 sjóðvörzlum næsta dags. Að
svo miklu leyti sem veruleikinn er það sem raun nær til, þá er
bæði hann og skoðanir manna á honum sífeldum breytingum undir-
orpinn; það getur verið að breytingarnar stefni að ákveðnu marki,
en breytingar eru þær engu að síður.
Stærðfræðingar geta leyst úr dæmum með tveimur sórbreyti-
legum stærðum. Eftlr kenningu Newtons, t. d., breytist hraða-
aukinn (acceleratlon) með fjarlægðinni, en fjarlægðin breytist líka
með hraðaaukanum. Staðreyndirnar (facts) grípa eftir sínum at-
vikum inn í gang hugmynda vorra og ákvarða um stundarsakir
skoðanir vorar. En þessar skoðanir knýja oss til starfa, og með
þeim hætti verða þær til að leiða í ljós eða skapa nýjar stað-
ueyndir, sem aftur hafa áhrif á skoðanir vorar. Svona er allur
þráður sannleikans af tvennum toga spunninn. Sannindin eru af
staðreyndum komin og hverfa til þeirra aftur og auka við þær;