Skírnir - 01.04.1912, Síða 60

156
Sannleikur.
að hluturinn sé klukka. Vórteljumhugmynd vorasanna, án þeasaðreyna
að færa aönnur á hana. Ef sannleiki er fyrst og fremat í því fólg-
inn að hugmyndirnar rætiat, eigum vór þá að telja alíkar óaannaðar
hugmyndir ónýtar? Nei, því allur þorri þeirra aanninda sem vór
lifum á er af þessu tægi. Óbeinar sannanir eru taldar góðar og
gildar eins og beinar sannanir. Vór þurfum ekki að vera sjónar-
vottar að því sem er nægilega augljóst af atvikum. Vór teljum
þennan hlut klukku, alveg eins og vór trúum því að Japan só til,
þótt vór höfum aldrei verið þar, af því það reynist vel, og
alt sem vér vitum styður trú vora, en ekkert mælir í móti, Vór
höfum hlutinn fyrir klukku, og sjáum af honum hve langt er liðið á
fyrirlesturinn. Hér er sönnunin á skoðuninni í því fólgin að hún
leiðir ekki til neinna vandræða eða mótsagna. Áð hægt er
að sanna að hjól og lóð og hengill eru þarna, er jafn gott eins og
sönnunin sjálf. Á móti hverri einni hugmynd sem fullnaðarsönnun
fær á lífsleið vorri er miljón hugmynda sem eru í þessu byrjunar-
ástandi, en koma þó að haldi. Þær beina oss í á t t i n a þangað
sem raun gefur þeim vitni, þær leiða oss í námunda við hlutina
sem þær tákna, og ef alt fellur í ljúfa löð, þá erum vér svo ör-
uggir um sannleik þeirra, að vór sleppum því að sanna þær, og
venjulega róttlæta öll atvik það,
Sannleikurinn lifir raunar mestmegnis á lánstrausti. Hugsanir
vorar og skoðanir eru »gjaldgengar« meðan ekkert verður þeim til
vefengingar, alveg eins og bankaseðlar eru gjaldgengir meðan eng-
inn gerir þá afturreka. En alt er þetta miðað við það að einhver-
staðar séu þær sannreyndar augliti til auglitis, því að öðrum kosti
hrynur sanninda kerfið eins og gjaldþrota verzlun. Þór takið mína
reynslu gilda í einu efni, eg yðar í öðru. Vór verzlum hver með
annars sannindi. En stoðirnar sem alt hvílir á eru skoðanir sem
einhver fær fullsannaðar.
Enginn hlutur er einn síns liðs, alt heyrir einhverri tegund til.
Það er -- auk tímasparnaðarins — önnur aðalástæðan til þess að
vór í daglegu lífi sleppum því að færa fullar sönnur á hverja hug-
mynd. Heimurinn er nú einu sinni svona gerður. Svo þegar vór
höfum einu sinni sannreynt hugmyndir vorar um eitt dæmi ein-
hverrar tegundar, þá þykjumst vór mega heimfæra þær sannana-
laust til annara dæma heuuar. Sá sem fylgir þeirri reglu, að gera
sér grein fyrir tegund þess hlutar er hann hefir fyrir sór og hagar
sór undir eins eftir þeim lögum sem tegundin fylgir, án þess að
tefja sig á sönnunum, hefir rótt fyrir sór l 99 af 100 tilfellum, sem