Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Blaðsíða 90

Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Blaðsíða 90
Tímarit Máls og menningar fangsefnið er í sjálfu sér ekki afhjúpað Iíkt og í hefðbundnum textum held- ur er sem það hringsnúist fyrir augum lesanda. Myndsviðið hefur og öðlast nýtt gildi, hlotið þá stöðu sem fléttan hafði áður. Mörg hefðbundin verk búa að vísu yfir ríkulegu myndmáli, líkingum og vísunum. Notkun þess er þó jafnan takmörkunum háð. Ekki má vera of mikil fjarlægð á milli mynd- liðar og kenniliðar, listbragðsins og hins sögulega samhengis. Tilfinninga- leg eða rökleg nánd verður að ríkja til að samhengið leysist ekki upp og þar með „trúverðugleiki" textans. Nándin eða þanþolið ræðst af sögulegum aðstæðum, venjum og samþykktum er setja skynsamlegri orðræðu hvers tíma skorður. Þróunin til myndhverfðrar formgerðar er augljós sé horft til íslenskrar sagnagerðar á fyrstu áratugum þessarar aldar. Hana má til dæmis merkja af eftirtöldum sögum: Saelir eru einfaldir (1920), Vefarinn mikli frá Kasmír (1927), Dauðinn á þriðju hæð (1935), Aðventa (1937), íslenskur aðall (1938). Öll fela þessi verk í sér uppreisn gegn frásagnarhefð - mynd varð sögu yfir- sterkari - uppreisn sem enn er ekki lokið og birtist glöggt í skáldsögum síðustu ára. Myndhvörf og nafnskipti Rússneski málvísindamaðurinn Roman Jakobson hefur sýnt fram á að merkingarhættir orðræðna séu tveir: myndhvörf og nafnskipti9. Forsenda beggja felst að hans dómi í skipulags- eða röðunarreglum tungumálsins, vali og tengingu. Tenginguna skýrir hann svo að sérhvert tákn sé samsett úr öðrum og/eða komi aðeins fyrir í venslum við önnur tákn. Máleining- arnar séu í senn mengi smærri málfyrirbæra og hlutar flóknari heilda. Stig- veldi táknanna geti því orðið býsna flókið þótt það sé ævinlega bundið ná- lægðarvenslum, málreglum um tengingu einstakra eininga. Þær ákveði þá möguleika, takmarki þá úrkosti, sem völ sé á hverju sinni. Að tengja saman og setja í samhengi eru að mati Jakobsons sama athöfn, séð frá tveimur sjónarhornum. Jafnframt bendir hann á að frelsi málnotandans aukist um leið og máleiningarnar stækki: fónem, morfem, orð, setning, málsgrein. Valið felur í sér annarskonar röðun, telur Jakobson. Orð er valið úr safni orða, svipaðrar merkingar, orða sem komið gætu hvert í annars stað. Eigi boð að lýsa konu á göngu geti valið staðið á milli orðanna: kona, dama, frú, fljóð. Síðan er sögn valin úr öðru safni orða, t.d. ganga, trítla, arka, labba. Að því búnu er sögn og nafnorði skipar saman í málsgrein. Valið er ævinlega háð líkindum eða mismun. Jafngildu og þó að nokkru frábrugðnu orði er skipað í stað annars orðs. Val og umskipti eru því tvær hliðar á sömu athöfn. I ljósi þessa hélt Jakobson því fram að orðræðu gæti undið fram á tvo vegu: eitt leiddi af öðru vegna líkingar eða samhengis, m.ö.o. 344
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.