Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Blaðsíða 117

Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Blaðsíða 117
arheimi á tímanum kringum heimsstyrj- öldina fyrri, þekktu andrúmsloftið. Arni Sigurjónsson hefur áður rætt hug- myndafræði þessara manna ítarlega í doktorsritgerð sinni Den politiske Lax- ness (Stockholm 1984), síðarmeir í nokkuð breyttri íslenskri gerð undir heitinu Laxness og þjóðlífið (Reykjavík 1986). Halldór gerir efninu góð skil og forðast ýmsar öfgar, sem mér virtust lýta framsetningu Árna. Meðal annars hætti Árna til að vilja sjá hugmynda- heim fyrrnefndra manna og þeirra líka sem nánast fasískan eða nasískan. En það er augljós tímaskekkja, og mjög ó- sanngjarnt. Þessir menn voru að vísu íhaldssamir. Þeir voru á móti stéttabaráttunni, sem var farin að gera vart við sig í hinu ís- lenska þjóðfélagi, stundum einnig van- trúaðir á flokkapólitík og þingræði. En sameiginlegt áhugamál þeirra var að forða íslenskri menningu undan klofn- íngi og upplausn í kjölfari erlendra menningarstrauma. Þeir vildu að minnsta kosti að reynt yrði að samlaga útlent við innlent, svo að úr yrði sam- ræmd heild við hæfi íslensku þjóðarinn- ar og erfðamenningar hennar. Lykilorðið er að áliti Halldórs Guð- mundssonar þjóðerni: „Kannnski er bara einn rauður þráður í hugmynda- fræði þeirra, þ.e. þjóðernishyggjan. Avallt er talað um ,okkur Islendinga' og hlutskipti ,okkar' og verkefni, og oft vísað til þjóðareinkenna einsog um vís- indalegar staðreyndir sé að ræða." (48) Það er vitnað í Ágúst H. Bjarnason: >,Utþrá er honum dauðasynd, því fyrir- heitna landið er ávallt þitt eigið land." (55) Til menntamannsins Hermanns Glasers sækir Halldór lýsingu á svipuðu viðhorfi „einsog það birtist í Austurríki um aldamótin síðustu": „Andspænis Umsagnir um bxkur nýlendustefnu, harðsvíruðum kapítal- isma, tæknibyltingu og stéttaátökum, reynir hópurinn sem gefur tóninn að (. . .) búa sér til verndað svæði fyrir þau samfélagslegu og siðferðilegu gildi sem eru glötuð eða í þann mund að glatast" (59). „íslenskum menntamönnum ald- arfjórðungi síðar er mæta vel ljóst að þetta verk er vonlaust hvað flest ríki meginlandsins áhrærir, en það er einsog þeir hafi gert sér vonir um að Island gœti orðið slíkt verndarsvaði, ekki síst í krafti einangrunar sinnar." (59; reglu- breyting P. H.) Slíkt tal er Halldóri Laxness eitur í beinum á tíma Vefarans. Sjálfur er hann nútímamaður í húð og hár. I æ róttæk- ari blaðagreinum þeim sem hann birti um þessar mundir (obbinn af þeim var endurprentaður í safninu Af menníng- arástandi, Reykjavík 1986) hefur hann brennandi áhuga á því að íslensk alþýða fái sem fljótast að njóta verklegra og andlegra nýjunga, sem skáldið hefur komist í kynni við á meginlandinu. I Raflýsing sveitanna frá mars 1927, bein- ir hann geiri sínum meðal annars að mönnunum kringum Vöku, tímariti „afturhaldsamra siðvandlætara, sem far- ið er að koma hér út og á að vera ,handa Islendingum' og fræða menn um hinstu rök allrar tilveru". Hann hnussar háðskur að þessum „þjóðernisspeku- löntum" heima við. I ljósi þessarar herferðar er forvitni- legt að skáldið skyldi innan skamms birtast sjálfur sem hinn heitasti þjóðern- issinni. Halldór Guðmundsson hefur að vísu ekki séð ástæðu að fylgja honum á þeirri braut, eftir Vefarann. En mig langar í þessu sambandi að vitna í nokkrar klausur úr Alþýðubókinni (1929), sem Laxness samdi á Banda- r&jaárum sínum 1927-1929, en sú bók 371
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.