Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Blaðsíða 89

Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Blaðsíða 89
Myndir á Sandi menningarlega í náttúru, því tilviljunarkennda í nauðsyn. Hlutverk slíkra samsamana hefur yfirleitt verið að réttlæta ákveðið valdakerfi, gera hags- muni þess að lögmáli, algildri reglu. En þau hafa einnig verið uppreisnar- tæki og orðið kúguðum hópum eða menningarkimum tilefni til samsemd- ar, vakið með þeim samkennd. Slík var raunin hér á landi er raunsæisleg sagnagerð kom fram um og eft- ir 1880. Með henni var valdið sem bjó í opinberri orðræðu og verið hafði óhugsað, næsta ómeðvitað, dregið í efa, gildi hennar og viðmið vefengd. Uppreisnin kom fram í ýmsum kollsteypum innan hefðbundinna tákn- kerfa. Menn höfnuðu í sjálfu sér ekki viðtekinni merkingarmyndun heldur snéru gildum hennar á haus, táknmyndir skiptu um táknmið: +/- varð að -/+. Ný félagsleg myndhvörf voru sköpuð og þau einkenndu metnaðar- fulla sagnagerð að miklu leyti fram á nýja öld: skáldskap raunsæis er fól í sér grundvallarlegt óraunsæi. Samtímis hófst þróun er stefndi í aðra átt. Stigveldi áðurnefndra sviða tók að riðlast. Séu sögur Gests Pálssonar, Tilbugalíf og Vordraumur, born- ar saman kemur mikilvægur munur í ljós. I Tilhugalífi rofnar hin rök- bundna frásögn undir lokin þegar lýst er dauða söguhetjunnar; þá um- myndast textinn í skáldlega mynd af miskunnarleysi lífsins og náttúrunnar. I Vordraumi er slík myndfærsla samslungin frásögninni allri. Náttúran er aflvaki fjölda mynda sem umlykja og tákngera hina sögulegu framvindu án afláts. Persónurnar eru líkt og í Tilhugalífi ímyndir ópersónulegra afla en andstæðukerfi þeirra er undirgefið myndmálinu, samspili þess og lýsingar mannlífs. Myndmálið er með öðrum orðum ekki einangraður textaþáttur, málskrúð eða til áhersluauka, heldur forsenda merkingar og hluti af form- gerð. Samband sagnanna lýsir þannig hreyfingu til hins myndræna; frásagn- arsviðið er að þoka úr forsæti, breyting að verða á fyrrnefndu stigveldi. Dæmið sýnir feril Gests Pálssonar sem rithöfundar og um leið almenna þróun frá sögulegri formgerð til myndhverfðrar formgerðar. I skáldsögum og smásögum síðari tíma þjónar frásögnin oft á tíðum táknrænum mynd- um eða þá hugmyndalegum andstæðum, átökum og samspili merkingar- kerfa. Oft er hún rofin, sveigð af leið eða leyst upp í innantóm orð, höfð til málamynda, rökhyggja hennar brotin niður á meðvitaðan hátt. I slíkum verkum falla myndsvið og þemasvið iðulega saman. Hefðbundnir textar byggjast á tímaréttri frásögn er oft nær hámarki í ákveðnum atburði, hvörfum, afhjúpun. I nútímatextum er algengt að fléttugerð sé í lágmarki. Þess í stað eru þeir ofnir saman líkt og ljóð úr innri hliðstæðum og andstæðum. Persónurnar hreyfast þá umhverfis þematíska þungamiðju og myndhverfast án afláts í stílnum, sundurleitar og án fastrar merkingar. Af þeim sökum er formgerðin miðleitin eða sjálfhverf. Við- 343
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.