Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Síða 89

Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Síða 89
Myndir á Sandi menningarlega í náttúru, því tilviljunarkennda í nauðsyn. Hlutverk slíkra samsamana hefur yfirleitt verið að réttlæta ákveðið valdakerfi, gera hags- muni þess að lögmáli, algildri reglu. En þau hafa einnig verið uppreisnar- tæki og orðið kúguðum hópum eða menningarkimum tilefni til samsemd- ar, vakið með þeim samkennd. Slík var raunin hér á landi er raunsæisleg sagnagerð kom fram um og eft- ir 1880. Með henni var valdið sem bjó í opinberri orðræðu og verið hafði óhugsað, næsta ómeðvitað, dregið í efa, gildi hennar og viðmið vefengd. Uppreisnin kom fram í ýmsum kollsteypum innan hefðbundinna tákn- kerfa. Menn höfnuðu í sjálfu sér ekki viðtekinni merkingarmyndun heldur snéru gildum hennar á haus, táknmyndir skiptu um táknmið: +/- varð að -/+. Ný félagsleg myndhvörf voru sköpuð og þau einkenndu metnaðar- fulla sagnagerð að miklu leyti fram á nýja öld: skáldskap raunsæis er fól í sér grundvallarlegt óraunsæi. Samtímis hófst þróun er stefndi í aðra átt. Stigveldi áðurnefndra sviða tók að riðlast. Séu sögur Gests Pálssonar, Tilhugalíf og Vordraumur, born- ar saman kemur mikilvægur munur í ljós. I Tilhugalífi rofnar hin rök- bundna frásögn undir lokin þegar lýst er dauða söguhetjunnar; þá um- myndast textinn í skáldlega mynd af miskunnarleysi lífsins og náttúrunnar. I Vordraumi er slík myndfærsla samslungin frásögninni allri. Náttúran er aflvaki fjölda mynda sem umlykja og tákngera hina sögulegu framvindu án afláts. Persónurnar eru líkt og í Tilhugalífi ímyndir ópersónulegra afla en andstæðukerfi þeirra er undirgefið myndmálinu, samspili þess og lýsingar mannlífs. Myndmálið er með öðrum orðum ekki einangraður textaþáttur, málskrúð eða til áhersluauka, heldur forsenda merkingar og hluti af form- gerð. Samband sagnanna lýsir þannig hreyfingu til hins myndræna; frásagn- arsviðið er að þoka úr forsæti, breyting að verða á fyrrnefndu stigveldi. Dæmið sýnir feril Gests Pálssonar sem rithöfundar og um leið almenna þróun frá sögulegri formgerð til myndhverfðrar formgerðar. I skáldsögum og smásögum síðari tíma þjónar frásögnin oft á tíðum táknrænum mynd- um eða þá hugmyndalegum andstæðum, átökum og samspili merkingar- kerfa. Oft er hún rofin, sveigð af leið eða leyst upp í innantóm orð, höfð til málamynda, rökhyggja hennar brotin niður á meðvitaðan hátt. I slíkum verkum falla myndsvið og þemasvið iðulega saman. Hefðbundnir textar byggjast á tímaréttri frásögn er oft nær hámarki í ákveðnum atburði, hvörfum, afhjúpun. I nútímatextum er algengt að fléttugerð sé í lágmarki. Þess í stað eru þeir ofnir saman líkt og ljóð úr innri hliðstæðum og andstæðum. Persónurnar hreyfast þá umhverfis þematíska þungamiðju og myndhverfast án afláts í stílnum, sundurleitar og án fastrar merkingar. Af þeim sökum er formgerðin miðleitin eða sjálfhverf. Við- 343
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.