Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Blaðsíða 108

Tímarit Máls og menningar - 01.09.1988, Blaðsíða 108
Tímarit Máls og menningar eftir seinustu aldamót: rökleysinu sló inn, brjálsemi heimsins. Eftir hjarði sundrað sjálf, ófært um að skipa í kerfi og gefa merkingu. Jafnframt breytt- ist formsköpun skáldsögunnar eins og fram er komið. Þróunin hefur ekki verið samfelld heldur hnökrótt og með mörgum afbrigðum, myndhvörf og nafnskipti hafa leikist á og myndað margskonar vensl sín í milli. Listbrögð hafa þó tvímælalaust skipt um stöðu sem merkingarvaldar sé á heildina lit- ið. Um leið hefur samband skáldsögunnar við aðrar bókmenntagreinar breyst, skörun átt sér stað við ljóð, leik og ritgerð. Lengst hefur þessi þró- un náð í goðsögulegri myndsköpun enda einkennast nútímaskáldsögur af „afturhvarfi" til goðsögunnar að margra áliti. En þær eru ekki einar um slíkan rithátt. Hans sjást einnig merki í verkum sem að öðru leyti eru epísk, hefðbundin. I þeim eru forn minni notuð til að undirbúa, skýra eða magna hina eiginlegu fléttu. Hlutverkið þá að vera lýsandi hliðstxða eða andstxða nútímans. I sumum þessara verka fær táknmál sem í upphafi tengdist lausn og samræmi öndverða merkingu og vísar til glötunar og samræmisleysis: Ódysseifur ferst í hafi, Kristur rotnar á krossi, Guð breytist í djöful, lamb- ið í varg, lífstréð í gálga, hofið í dýflissu; og rýkur úr rústum borgar. Gott dæmi um þessa vendingu er Sxlir eru einfaldir eftir Gunnar Gunnarsson. I sögunni er hermt frá sálarstríði einstaklings sem lætur stjórnast af þrá sinni og ást framan af en bognar að lokum og gefst „djöflum" sínum á vald, hverfur inn í heim geðsýkinnar. Öll er frásögnin studd demónsku mynd- máli: kirkjugarði og líkaböng, dimmum öngstrætum og sóttsýktum hreys- um, eldsúlu við sjóndeildarhring, djöfli í mannslíki; myndmáli sem skír- skotar til öngþveitis og dauða. Sjálfur rammi verksins felur í sér goðsögu- lega vísun því að hann er sniðinn eftir sköpunarsögu ritningarinnar: henni snúið við og greint frá eyðingu heims. Biblíuminnið er ekki aðeins skýring eða til áhersluauka heldur grundvöllur formgerðar. Annað dæmi er sagan Blakkar rúnir (1962) eftir Halldór Stefánsson þar sem lambstákninu er gefið neikvætt forteikn. Bræður berast á banaspjót fullir heiftar, og fyrir utan hús þeirra geisar náttúran. Annar gengur út og að glugga yfir rúmi bróður síns er sefur þungum drykkjusvefni, spyrnir inn um hann úldnu gimbrarhræi og ofan á vit hins sem kafnar. I textum af þessu tagi á sér stað afhelgun eða umturnun heilags táknmáls og goðsögu- minna. Slík tækni hefur einkennt mjög tilvistarlegar bókmenntir á þessari öld, t.d. fyrri verk Thors Vilhjálmssonar. Tjáð þar kennd glötunar og markleysis, mann og heim á heljarþröm. I slíkum verkum er hinu goðsögu- lega nánast snúið í andstæðu sína, upphaflegar eigindir þess horfnar. Vensl nútíma og goðsögu eru önnur í skáldsögum eins og Fuglinum. I þeim er minnið notað sem leiðarhnoða í gegnum sundraða frásögn: heim í uppnámi og án rökræns samhengis. Markmiðið er sjaldnast að endurskapa 362
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140

x

Tímarit Máls og menningar

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.