Skírnir - 01.04.1912, Síða 63

Sannleikur.
15»
tangarhald náist annaðhvort á honum eða ein-
hverju sem honum fylgir, heldur en efvérvær-
um ósamkvæmir honum. Betra tangarhald andlegt eða
verklegt! Og oft þýðir samkvæmuin það eitt, að hugmyndir vorar
fá að leiða oss mótmælalaust af veruleikans hálfu. Að vísu er mik-
ils vert um þá samkvæmni sem fólgin er í eftirlíkingu veruleikans,
en fjarri fer því, að hún sé aðalatriði. Aðalatriðið er að njóta leið-
sagnar. Hver sú hugmynd sem hjálpar oss til að fást við veru-
leikann eða það sem honum fylgir, hvort heldur verklega eða and-
lega, hver sú hugmynd sem ekki leiðir oss í ógöngur, heldur á við,
og samlagar líf vort straumi tilverunnar í heild sinni, hún er nægi-
lega samkvæm veruleikanum. Hún reynist sönn um hann.
Þannig eru n ö f n alveg eins »sönn« eða )>ósönn« eins og á-
kveðnar hugmyndir. Þau vekja á svipaðan hátt til sannprófana og
koma að alveg sama haldi.
Allar hugsanir manna verða umræðuefni; vér höfum hugsana-
kaup; vér lánum sannanir og tökum að láni, fáum þær hver hjá
öðrum í mannlegum félagsskap. 011 sannindi íklæðast þvi orðum
og safnast fyrir til frjálsra afnota hverjum sem hafa vill. Þess
vegna verður samkvæmni að vera í r æ ð u vorri engu síður en í
hugsunum vorum, því hvort sem vér hugsum eða tölum, eigum
vér við tegundir. Nafugiftir eru mönnum í sjálfsvald settar, en
jafnskjótt og nafn fær tiltekna merkingu, erum vér við það bundn-
ir. Yór megum ekki nú kalla Abel »Kain« eða Kain »Abel«. Ef
vér gjörum það, komumst vér í klandur við alla fyrstu bók Móse
og alt það sem snertir hana í heimi máls og sögu alt til vorra
tíma. Yór verðum utanveltu við öll þau sannindi sem fólgin kunna
að vera í því feikna kerfi orða og athafna.
Meginþorri sannra hugmynda vorra verður ekki sannaður á
þann hátt að raun gefi þeim vitni, — svo er t. d. um þær er
snerta sögu liðins tíma, eins og hugmyndir vorar um Kain og Abel.
Upp tímans straum verður annaðhvort að fara írásagnaleiðina, eða
færa á hann óbeinar sönnur af nútíðarframhaldi eða afleiðingum
þess er liðin tíð bar í skauti sér. Eu sóu hugmyndir vorar um
liðinn tíma samkvæmar því sem orð herma og afleiðingar votta, þá
getum vór vitað að þær eru sannar. Það er eins satt og
sjálfur liðni tíminn, að Júlíus Cæsar var til, og að forn-
dýraferlíkin voru til, hvert á sinni stund og stað. Að liðinn tími
var, það er sannað af sambandi hans við alt sem er, Það er eins
satt og að nútíðin er, að fortíðin var.