Skírnir - 01.04.1912, Síða 64

160
Sannleikur.
Samkvæmnin er þá í raun réttri aðallega fólgin í leiðsögn —
leiðsögn sem er gagnleg, af því hón kemur oss þangað sem mikil-
væga hluti er að hitta. Sumar hugmyndir ryðja oss braut að hag-
kvæmum orðam og hugtökum, ekki síður en að haldkvæmum hlut-
um. Þeim fylgir samræmi, staðfesta og greið viðskifti við aðra
menn. Þær leiða frá sérlyndi, einangrun og ófrjósömum hugsana-
flækjum. Að leiðsögnin gangi liðugt, að hún komist hvergi í
klandur og mótsagnir, er talin óbein sönnun þess, að hún sé rétt;
en allar götur enda í Róm, og á endanum, og þegar alt er komið
í kring, verða öll sannindi einhverstaðar að koma rak-
leiðis heim við óyggjandi reynslu, þar sem hugmyndirnar reynast
eftirmyndir hlutanna sjálfra.
Þessa víðtæku og óákveðnu merkiugu gefur starfhyggjumaður-
inu orðinu »samkvæmni«. Hann fer með það alveg eftir því sem
bezt hentar. Hann lætur það tákna hvers konar leiðsögn sem
reynist vel, úr einum áfangastað hugsunarinnar í annan. í þess-
um skilningi einum má telja »vísindalegar« hugmyndir samkvæm-
ar veruleikanum, því þær fljúga langt út yfir endimörk almanna-
hyggjunnar. Það er, eins og eg hefi áður segt, því líkast sem
heimurinn væri gerður úr ljósvaka, frumögnum (atoms) eða raf-
magnsari (electrons), en vér megum ekki ætla, að svo sé í raun og
veru. Það er ekki einu sinni ætlast til að orðið »orka« (energy)
tákni beinlínis neitt sem á sér stað í * hlutunum sjálfum. Það er
að eins haft til þess að bera mál á fyrirbrigðin, svo að hægt sé að
koma einföldum orðum að lögum þeim sem þau hlýða.
Samt sem áður getum vér ekki fremur að ósekju valið af
handahófi um slíka vísindalega skoðunarhætti, heldur en vér get-
um það þegar um skoðunarhætti hversdagslegrar reynslu er að
tefia. Vór verðum að finna skoðun sem d u g i r (works), og það
er afarörðugt, því þessi skoðun verður að miðla málum milli allra
þeirra sanninda sem áður eru kunn og sórstakrar nýrrar reynslu.
Hún verður að brjóta sem minst að auðið er bág við almanna-
hyggju og ríkjandi skoðanir, og hún verður að leiða til einhverrar
óyggjandi reynslu. Að »duga« þýðir þetta hvorttveggja, en að-
haldið er svo öflugt, að hver sem tilgátan er, þá á hún sór lítið
olnbogarúm. Skoðunum vorum er markaður bás sem mest má
verða. Þó ber það við að tvær kenningar um sama efni eru jafn-
samþýðanlegar öllum sannindum sem vér þekkjum, og vór kjósum
þá um þær eftir geðþótta vorum. Vór kjósum þá kenninguna sem
fellur oss bezt í geð; vér förum eftir því hvor »fallegri« er, eða