Skírnir - 01.04.1912, Blaðsíða 62

158
Sannleikur.
hluta er fyrir kunna að koma, á rót sína í því hvernig andi vor
er gerður. Vér getum ekki farið með þessi almennu hugmynda-
hlutföll eftir hugþótta einum, fremur en vór getum það með sýni-
lega hluti og áþreifanlega. Þau knýja oss; vór verðum að vera
sjálfurn oss samkvæmir í meðferð þeirra, hvort sem oss líkar niður-
staðan betur eða ver. Samlagningarreglurnar eru eins óyggjandi
róttar þegar á að leggja saman skuldir vorar, eins og þegar á að
telja saman tekjurnar. Hundraðasti tugstafurinn í tc, hlutfalli um-
máls og þvermáls, er andlega ákvarðaður fyrir fram nú, þótt ef til
vill enginn hafi reiknað hann enn þá. Ef vór skyldum einhvern-
tíma þurfa á honum að halda, þegar vór erum að fást við einhvern
hringinn, þá þyrftum vér að fá hann róttan, reiknaðan eftir venju-
legum reglum, sem annars er beitt við samskonar sannindi.
Anda vorum eru þannig settar rammar skorður, annars vegar
af föstum lögum reynslunnar, hins vegar af hugsanalögum vorum.
Hugmyndir vorar verða að vera samkvæmar veruleikanum, hvort
sem hann er sýnilegur og áþreifanlegur eða fólginn i almennum
hugtökum og meginsetningum, að öðrum kosti lendum vór í enda-
lausum ógöngum og ósamkvæmni.
Því sem nú hefir verið sagt, geta rökhyggjumenn ekki mót-
mælt. Þeir geta að eins sagt að vér höfum ekki snert nema yfir-
borðið.
Til veruleikans teljum vór þá annaðhvort staðreyndir, eða teg-
undahugtök hluta, og hlutföll þau er hugarsjónir vorar greina milli
þeirra. 1 þriðja lagi teljum vór ennfremur til veruleikans öll þau
önnur sannindi sem vór þegar höfum öðlast, og kemur það ekki
sízt til greina, þegar nýjar hugmyndir ber að garði vorum. En
hvað þýðir nú »samkvæmni« við slíkan þrefaldan veruleika? — svo
að vér hverfum aftur að hinni algengu skilgreiningu á sannleikan-
um. Hór er það að starfhyggjumenn og rökhyggjumenn fer að
greina á. Upphaflega þýðir eflaust það að vera samkvæmur, sama
sem að vera eftirmynd, en vór sáum að tómt orðið »klukka« nægði
í stað hugmyndar um »verkið« í klukkunni, og að í ýmsum efnum
geta hugmyndir vorar að eins verið tákn hlutanna, en ekki eftir-
myndir þeirra. Hvernig gæti hugur vor t. d. eftirmyndað »liðinn
tíma«, »afl«, »frjálsræði« ?
I víðustu merkingu getur það að vera samkvæmur einhverjum
veruleika að eins þýtt það, að látaleiðast annað-
hvort alla leið að honum eða í nánd v i ð h a n n,
eða komast í svo náið samband við hann að betra