Tímarit Máls og menningar - 01.06.1998, Blaðsíða 64

GUNNAR KRISTJÁNSSON
Arnas Arnæus er kominn í hlutverk hins sorglega riddara, hann er don
Kíkóti, hann berst íyrir réttlæti og þaðan á hann ekki afturkvæmt til bóka og
handrita. Og launin? Um þau þarf ekki að ræða. Launin eru þau að afneita
ástinni, horfa á bækurnar brenna. Frelsun íslands er ekki á döfinni og
réttlætið á óendanlega langt í land því að vonter þeirra ránglœti, verra þeirra
réttlæti, sagði Jón Hreggviðsson.15 Þetta eru laun hins sorglega riddara,
kalvalérsins á riddarstígvélunum úr enska leðrinu.
Hér er að mínu viti komið að kjarna málsins, hinn sorglegi riddari með
hina ljósu Dulcineu sína í bakgrunni, hefur öðru að sinna en henni, það er
baráttan íyrir hinum eilífu gildum. Og hver er betur búinn til þeirrar orrustu
en hinn sorglegi riddari? Víkjum aðeins nánar að persónusköpun hans og
ímynd.
Persónusköpun
Það er þannig með ritverk Halldórs Laxness að sumar hugmyndir og sumar
persónur eru sterkari en aðrar. Á löngum höfundarferli er eins og sumar
þessara hugmynda og persóna rammi af allt sem Halldór hefur fengist við.
Þetta kemur í ljós þegar skoðað er hvað hann aðhyllist ungur að árum,
hvað það er sem heillar hann þá og dregur hann að sér. Svo Iíður tíminn og
eitt og annað leiðir hann í hina og þessa áttina en svo koma síðustu bækurnar,
minningar og dagbækur, athugasemdir og upprifjanir.
í bókinni Úngur ég var, sem kom út 1976, er eitt dæmi um slíka innrömm-
un þar sem höfundur víkur að lífsviðhorfum sínum, þar segir: „Ég snerist til
kaþólskrar trúar og skrifaði mig frjálsan af kaþólskunni aftur í Vefaranum
mikla þó án þess að afneita grundvallarhugmynd kirkjunnar.“16 Fleiri dæmi
í svipuðum dúr mætti nefna.
Og þetta gildir einnig um persónur. Árið 1936 skrifaði Halldór greinina
„Leitin að sannleikanum" sem birtist í Dagleið á fjöllum. Þar segir hann frá
því er hann hittir mann f Kaupmannahöfn sem hann hafði kynnst í klaustr-
inu í Clairvaux fimmtán árum áður. í því sambandi minnist hann á skrifta-
föður sinn, pater Beda, sem hann segir svo um: „ . . . pater Beda, sem var
mjög áhrifaríkur múnkur og svo kristinn að hann var hátt hafinn yfir
kristinn dóm ... var ekki mikilmenni vegna kaþólsku sinnar, heldur vegna
mannrænu sinnar, vegna hreinskilni sinnar við hið mannlega, vegna kær-
leika síns til hins mannlega .. ,“17 Og aftur ritar hann um pater Beda hálfri
öld síðar, 1987, í bókinni Dagar hjá múnkum á þessa leið: „Hann [þ.e. Beda]
tók á móti mér í Saint Maurice með vinsemd og föðurlegri umhyggju þegar
ég kom þángað hið síðara sinn . . . Engan mann hef ég hitt sem haft hefur
næmari þekkingu á mannssálinni en Beda múnkur. Um föður Beda tók ég
62
TMM 1998:2