Tímarit Máls og menningar - 01.06.1998, Blaðsíða 25

OFAR HVERRl KRÖFU
los). Hugmyndin um listina sem sjálfstæða höfuðskepnu er sömu ættar, og
þá ekki síður orðalag Halldórs „ofar hverri kröfu“. Fegurðin er óháð mann-
legum hagsmunum og kröfugerð mannlífsins. Hugmyndin felur í sér annan
fegurðarskilning en þann sem Örn Úlfar birtir þegar hann telur fegurð
náttúrunnar vera sjónhverfingu, flótta ffá mannlífinu, og að engin fegurð sé
til án réttlætis. Eftir því sem Halldór færist nær Ólafi Kárasyni fjarlægist hann
örn Úlfar.
Hugmyndin um fegurð í upplifun náttúrunnar lifði áffam í rómantísku
stefnunni, og henni fylgdi stundum sterkur tregablær; tregablær sem oft er
talinn einkenna lýrík - kannski er sönn ljóðræna alltaf heimþrá eftir náttúr-
unni. Alla þessa þætti má finna í Heimsljósi; þráin eftir fegurð og þá ekki síst
fegurð náttúrunnar sækir stöðugt á Ólaf, og veldur honum iðulega sárum
trega. Jafnvel þegar hann upplifir ástina í Höll sumarlandsins, og tengir
skáldskapnum og náttúrunni: „en það vakti samt í vitund hans einhver
eftirsjá, eins og hann hefði brugðist því sem er dýrmætara en þetta alt“ (bls.
150).
Þótt Halldór Laxness vísi hinni hreinu fegurðarþrá á bug í Gerska æfin-
týrinu, tekur hann upp hanskann fyrir hana þegar líður á Heimsljós. Til
dæmis má taka kaflann í Fegurð himinsins þegar Ólafúr Kárason gengur
fýrir ritstjóra Aðalfirðings og vill láta prenta eftir sig ljóð. Ritstjórinn ítrekar
að Ólafur verði í kveðskap sínum að birta réttan skilning á réttum öflum, og
Ólafúr segist ekki þrá neitt heitara. En þegar Ólafur segist lengi hafa verið að
brjóta heilann um að yrkja lofkvæði til sólarinnar kemur í Ijós að þessir tveir
menn eiga þrátt fyrir allt enga samleið. Og í lok kaflans kveður ritstjórinn
uppúr með að slíkt yrkisefni sé hættulegt ráðandi öflum: „Hver sem leyfir
sér að yrkja um sólina á þessum alvörutímum fýrir þjóðfélagið hann er á
móti Pétri Þríhrossi, sagði ritstjórinn. Hann er á móti Bánkanum; hann er á
móti Stefnu Þjóðarinnar; hann á á hættu að verða dæmdur“ (136). Ef grannt
er skoðað er hér búið að snúa skilningi Arnar Úlfars á hvolf: Hefði það ekki
að hans dómi einmitt verið í þágu ráðandi afla að yrkja um sólina á
átakatímum? Nú er þvert á móti látið sem hin hreinræktaða fegurðardýrkun
sé hættuleg ráðandi öflum, leið uppreisnar fremur en flótta.
Hún heitir Bera. „En sterkust alls er þó ást mín á manninum og trú mín á
ákvörðun hans.“8 Þessi orð úr síðustu grein Alþýðubókarinnar, skrifuð 1929,
staðfestu sinnaskipti Halldórs í trúmálum, hugur hans var horfin frá hinu
yfirskilvitlega til mannsins sem var honum „lífstákn og hugsjón“ (s. st„ 368).
Fegurðarþráin í Heimsljósi gat þess vegna ekki orðið alger handan-
heimshyggja, hún hlaut að ganga í samband við hið mannlega. Nánar til tekið
er fegurðin tengd konunni: „lifandi form úngrar elskandi konu, þar er
TMM 1998:2
23