Tímarit Máls og menningar - 01.06.1998, Blaðsíða 17

SPJALLAÐ VIÐ BÆNDUR
orðlausu undrun sem einstöku sinnum getur gripið mann gagnvart íslend-
ingi. Þarna skrifaði blásnauður afdalakall ósnortinn af skóla ...“
Hartnær hálfri öld áður en þetta var ritað kom út skáldsaga Halldórs um
annan blásnauðan afdalakall, Bjart í Sumarhúsum. Þetta er án efa frægasti
bóndi íslandssögunnar, að minnsta kosti á síðari tímum, og það er náttúrlega
gráglettið að sá maður var aldrei til. En sögupersónur af hans gerð lifa á
einhverju dularfullu plani mjög nálægt okkur. Stundum er eins og þær lifi í
gegnum okkur, eða kannski við í gegnum þær, þetta er erfitt spursmál. Það
eru til dæmis ekki nema fáeinir mánuðir síðan Bjartur í Sumarhúsum talaði
ómengað í gegnum íslenskan bónda í sjónvarpinu. Hann hafði nánast
orðrétt eftir Bjarti að hann vildi hvergi annars staðar vera en á sínum
afskekkta bæ, það væri svo frjálst í sveitinni og ekki yfir neinu að kvarta. Ekki
skulum við rengja það - hins vegar lifði þessi bóndi og hans fólk við
fátæktarmörk eða jafnvel undir þeim eins og starfsbróðir hans Bjartur gerði,
þótt þau mörk þýði ekki það sama nú og þá. Það eru liðin meira en sextíu ár
síðan Sjálfstætt fólk var skrifað, og lífið í landinu hefur ekki breyst neitt
smáræði - en í þjóðarsálinni sem Halldór afhjúpaði er einn dagur greinilega
meira en sextíu ár - þúsund kannski. Fyrir þessum sextíu árum og eitthvað
fram eftir öldinni var sú tíð að sumum blöskraði umíjöllun Halldórs um lífið
í sveitinni, og Bjartur var ekki aufúsugestur á öllum bæjum. Annars staðar
varð hann heimilisfastur eða að minnsta kosti nágranni. Heima hjá mömmu
minni las kennarinn Sjálfstætt fólk upphátt. í þeim hring var Bjartur um-
svifalaust tekinn í hóp bænda í sveitinni og allir hans hagir til umfjöllunar
eins og nágranni væri. Á öðrum bæ í sömu sveit var Sjálfstætt fólk og það
hyski óvinsælt, þar grasséraði lúsin, hvort sem það nú var skýring á óvin-
sældunum eða ekki. Það var víst höfuðsynd Halldórs á þessum tíma hvað
fólkið var lúsugt hjá honum, og tíkin líka, rétt eins og höfundurinn hefði
fundið upp lúsina af skepnuskap. Staðreyndin er sú að þetta litla dýr var
landlægt á íslandi lengur en við kærum okkur um að muna - skríðandi
áminning um illan aðbúnað og niðurlægingu fátæks fólks.
Og það augljósa hefur sjálfsagt gleymst þegar menn reiddust hvössum
orðum Halldórs að ádeilan sprettur af sömu umhyggju og þegar foreldri
setur ofan í við barn. Samlíkingin við foreldri er ekki út í hött því Halldór
hafði það að hugsjón að ala sitt fólk upp. Honum var ekkert óviðkomandi,
hvort sem það var stuttklippíng kvenna eða hin stærri mál. Víst er að hann
eyddi ekki púðri í að útmála fátækt og niðurlægingu nema af því honum
runnu til rifja kröpp kjör. Hann dreymdi um betra líf handa sínu fólki og
reyndi að leggja breytingunum lið, bæði í skáldskap og ritgerðum.
Ekki var hægt að brigsla Halldóri Laxness um að hann skrifaði af van-
þekkingu um hagi landa sinna. Hann kom mjög víða við og stóð í langferðum
TMM 1998:2
15