Tímarit Máls og menningar - 01.06.1998, Blaðsíða 84

SIGÞRÚÐUR GUNNARSDÚTTIR
meir og atvik vísa sífellt framávið til þeirra stunda í lífi Nóbelskáldsins sem
óþarfi er að segja frá. Hér er þessi sjálfssköpun minningabókanna til athug-
unar. Hver eru einkennin sem þroskast á þessum árum, gera strákling að
skáldi, og hvers vegna er staðnæmst við tvítugsaldurinn þegar Barn náttúr-
unnar er nýrunnin úr prentsmiðju, við bláupphaf þess sem mætti ætla að
væri frásagnarvert í lífi Halldórs Kiljans Laxness?
Að segjafrá sjálfum sér
Á undanförnum árum og áratugum hafa rannsóknir á sjálfsævisögum tekið
miklum breytingum. í stað þess að snúast um sannleiksgildi sagnanna eða
sálrænan þroska þess sem sagt er frá beinast þær nú fremur að bókmennta-
sköpun sjálfsævisögunnar, aðferðum hennar, möguleikum og takmörkun-
um. Bent er á að sjálfsævisaga geymi aldrei einfaldlega sannleikann um ævi
þess sem skrifar, heldur sé hún eins og hver önnur skáldsaga þar sem lögmál
persónusköpunar og byggingar eru í fullu gildi. í hefðbundinni sjálfsævisögu
eru óskyldir hlutir tengdir saman til að mynda merkingu sem er í samræmi
við lokaútkomuna, stöðu og líf þess sem segir söguna, sögumanns og höf-
undar.4
í minningabókum Halldórs Laxness eru 60 ár og mikil reynsla á milli
aðalpersónu og sögumanns. Þegar við skiljum við skáldið unga í lok síðustu
bókar hefur það reyndar verið að skrifa bækur frá sjö ára aldri en ekki birt
nema skáldsöguna Barn náttúrunnar og nokkrar smásögur í Berlingske
Tidende. Rithöfundurinn sem segir frá er á hinn bóginn Nóbelsverðlauna-
höfundur, staða hans er óumdeild á þeim tíma sem bækurnar eru ritaðar;
hann ber höfuð og herðar yfir aðra rithöfunda aldarinnar á íslandi. Þótt
minningabækurnar fjórar fjalli að nafninu til um unga skáldið snúast þær
ekki síður um gamla skáldið. Rödd sögumannsins er fyrirferðarmikil í
textanum og skoðanir hans raunar yfirgnæfandi þegar að er gáð. Þótt
sögumaður kalli viðfangsefni sitt háðslegum nöfnum eins og barn, dul-
klæddan krakka, hálfkrakka og fleira þess háttar einkennist textinn af sátt,
skoðanir þess gamla og þess unga eru nær alltaf á sömu lund og sögumað-
urinn er aldrei andsnúinn því sem aðalpersónan tekur sér fyrir hendur. í
þessu sambandi má nefna viðbrögð aðalpersónunnar þegar hann hefur lesið
Gróður jarðar eftir Knut Hamsun og líkar ekki: „Svona einfalt varð strax á
þessum Hafnardögum svar mitt við Markens gröde. Ekkert vandamál hefúr
verið leyst.“ (Úev 150). Annað dæmi er afstaða Halldórs til myndlistar.
Listasöfn Kaupmannahafnar heilluðu ekki söguhetjuna sautján ára og hinn
fullorðni sögumaður telur „að skandínavísk myndlist hafi verið algert tíma-
82
TMM 1998:2