Tímarit Máls og menningar - 01.06.1998, Blaðsíða 136

KRISTJÁN KRISTJÁNSSON
II
Ritverkin sem Guðni Elísson gerir aðsúg að eiga sér þrenns konar uppruna.
Mestu púðri eyðir hann á ritgerðina „Að lifa mönnum" úr Aftvennu illu en
einnig ber á góma eldri ritgerð, „liður þeim best sem lítið veit og sér? -
Hugvekja um heimsku“, og að lokum nokkrar glefsur úr greinaflokki mínum
um tíðaranda í aldarlok sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins á síðastliðnu
hausti - þó að Guðni telji flokkinn raunar of „hlaðinn af hleypidómum og
innihaldslausum rangfærslum“ (97) til að eiga svör skilið.5 í fyrstu ritgerð-
inni, sem upphaflega var flutt sem erindi á málþingi kennslumálanefndar
Háskóla íslands, reifa ég tvær spurningar; annars vegar þá hvort háskóla-
kennurum beri á einhvern hátt að hafa það að leiðarljósi við val rannsókn-
arefna að niðurstöður þeirra geti haft hagnýtt gildi, stuðlað að bættum
efnislegum eða andlegum hag samfélagsins, og hins vegar hvort háskóla-
kennarar hafi fræðslu- og vegsagnarskyldu að gegna gagnvart almenningi
umfram það sem felst í starfi þeirra innan veggja skólanna. Ég kannast við í
upphafi greinarinnar að þessum spurningum verði ekki svarað með ströng-
um fræðilegum hætti í stuttu máli en reyni samt að brydda upp á játandi
svari við þeim báðum. Önnur ritgerðin er samin í gamansömum tón, í stíl
fornlegrar manngerðafræði, og birtist upphaflega í Nýjum menntamálum
með viðeigandi skopmyndum af hinum ýmsu birtingarmyndum heimsk-
unnar í mannlegu gervi. Hefur hingað til ekki verið gerður betri rómur að
öðru efni sem ég hef sett á blað enda flestum þótt greinin fyndin (sem ég
hygg að hafi ekki verið talinn höfuðkostur annarra ritsmíða minna) en
jafnframt auðvelt að greina alvörubroddinn að baki gamninu, þann að
skaðlegasta tegund heimskunnar í nútímanum sé „flathyggjan": dá-leysi og
andleg leti þeirra sem reynt hafi of margt og gert of margt á unga aldri og
útkulnað andlega. Greinaflokkurinn um tíðarandann í aldarlok Qallar svo
aðallega um áhrif tvenns konar póstmódernisma á fræði og listir síðustu
áratuga, jafnframt því sem ég þykist afhjúpa ákveðna bresti í rökgerð þeirrar
víðfeðmu menningarheimspeki.
Við fyrstu sýn virðast þessar þrjár ritsmíðar mínar ekki eiga margt sam-
eiginlegt en Guðni er annarrar skoðunar og sér ýmiss konar leynitygla tengja
þær saman. „Þverúðarsegginn, dúllarann og flathyggjumanninn má sjá sem
fulltrúa þeirra fleðufræða sem Kristján gagnrýnir í Lesbókar-greinunum"
(93), segir hann meðal annars. Það er að segja: Skoplýsingarnar úr greininni
um heimskuna standa í læblöndnu sambandi við ádrepu mína á póst-
módemismann og gott ef ekki líka þá hugmynd úr greininni „Að lifa
mönnum“ að til kunni að vera fræði sem hvorki séu heilnæm iðkendunum
né virðingarverð út á við, og ég nefni „fleðufræði“ í anda Platóns. Mér er
eiður sær að hafa ekki sjálfur leitt hugann að þessum tengslum, en Guðni er
134
TMM 1998:2