Tímarit Máls og menningar - 01.06.1998, Blaðsíða 100

BRAD LEITHAUSER
legan - sem olli því á íslandi að um áratugaskeið var ekki hermt eftir neinum
meira en honum.
Sérkenni sín í tali flutti hann yfir á ensku. Ég hitti hann nokkrum sinnum,
fyrst 1986, þá var hann áttatíu og fjögurra ára. Því miður var hann þá farinn
að finna til elliglapa, sem seinustu dimmu árin gerðu hann ófæran um að
þekkja fólk. En þótt minnisleysið hafi verið farið að trufla hugsunina, var
hann enn stórkostlegur sögumaður, jafnvel á ensku, (sem þó var þriðja, ef
ekki fjórða tungumál hans). Ég hef aldrei hitt neinn sem hafði svo sérkenni-
legan talsmáta að maður fylgdist óhjákvæmilega með munni hans - sjálfri
tungutækninni. Hann talaði með fáti og fyrirgangi, setti stút á varirnar,
opnaði munninn svo skein í tennur, huldi þær aftur með vörunum og geiflaði
sig með hummi og hai, ólýsanlegu flauti og hviðum af taktföstu, sjálfráðu
stami. Það var næstum eitthvað teprulegt við þessa útspekúleruðu ffam-
komu - einhvers konar mandarínsk viðkvæmni í þessum endalausu endur-
tekningum og fágunum á smáatriðum. Og þarna var jafnframt eitthvað
kröft ugt og þétt. I tali hans var fólgin skilyrðislaus krafa og yfirlýsing: enginn
í návist hans tók af meiri alvöru þeirri gjörð að láta setningu út fyrir varir
sínar.
Halldóri Laxness óx afl úr bókmenntaarfi þjóðar sinnar, sérstaklega hinni
ótrúlegu gullöld, þegar óþekkt skáld strituðust við að skrifa á kálfskinn
sögurnar sem skapað hafa íslandi eilífan sess í heimsbókmenntunum. Is-
lendingasögurnar gerðu það trúverðugt, sem í upphafi var að því er virtist
heldur glæfralegt fyrirtæki: Það var sú ákvörðun Halldórs Laxness að hasla
sér völl á alþjóðavettvangi á fyrsta fjórðungi þessarar aldar og skrifa á
íslensku. Hjá höfundum af hans kynslóð var það viðtekin skoðun að til þess
að ná árangri sem rithöfundur yrði maður að skrifa á dönsku, meginlands-
tungumáli sem tengdi höfunda sína við hinn þróttmikla menningarheim.
Islenska var á hinn bóginn „örtunga“ töluð af færri en tvö hundruð þúsund
manns, sem flestir voru fátækir sveitamenn.
Að skrifa á dönsku? Það kom ekki til greina. Halldór Laxness pírði augun
fyrirlitlega að nýlenduherrum sínum (sem að hans sögn áttu sér engar
bókmenntir fýrr en á átjándu öld!) og sórst í bræðralag við þjóð frá miðöld-
um og ímynd hennar: við ísland sem Últíma Thule, eyju á jaðri veraldarinn-
ar. Það var ætlun Halldórs að verða mikilsháttar norrænn nútímahöfundur,
verðugur arftaki Ibsens og Hamsuns og Strindbergs - rótfastur í menningu
víkinganna.
Jafnframt umbreytti hann sjálfsmynd þjóðar sinnar. Líklega geta engir
metið áhrif hans á ísland nútímans nema landar hans. Gagnrýnandinn
Kristján Karlsson er sannfærandi þegar hann segir: „Það er erfitt að geta sér
til um, hvar bókmenntir vorar væru á vegi staddar, ef Halldórs hefði ekki
98
TMM 1998:2