Tímarit Máls og menningar - 01.06.1998, Side 18

STEINUNN SIGURÐARDÓTTIR
á öllum árstímum. Frægt er orðið innlit í kotið á Jökuldalsheiði þar sem hann
varð „hríðteptur“, og reyndist notadrjúgt í Sjálfstætt fólk. Hann segir í grein
sem heitir Raflýsing sveitanna, upphaflega prentuð 1927:
„Þetta kot stendur lángt ff á mannabyggðum. Að undanskildum nokkrum
kotum öðrum sem standa þar á víð og dreif um heiðina, þá er dagleið til
bygða, þrjár dagleiðir í kaupstað (að sumarlagi).
Það var ekki sjónarmunur á kotinu og jöklinum; fylgdarmenn mínir
fundu það með því að fylga sérstökum miðum. Við geingum margar tröppur
niðrí jökulinn til þess að komast inní bæardyrnar. Bastofukytran var á
loftinu; niðri var hey og hrútur.
Hér bjó karl og kellíng, strákur sonur þeirra og móðir karlsins, farlama
gamalmenni. Bóndinn átti nokkrar kindur, en hafði slátrað kúnni til þess að
hafa nóg handa kindunum. Hann sagði að það gerði minna til þótt fólkið
væri mjólkurlaust og matarlítið, aðalatriðið væri að hafa nóg handa kindun-
um. Þetta fannst mér einkar lærdómsríkt.
Fólkið var mjög guggið einkum strákurinn og gamla kerlingin. Hún
stundi sífelt og kveinaði og sagði að sig langaði svo mikið í mjólk. Hún sagðist
alltaf vera að óska sér þess að hún hefði svolítinn mjólkurdropa; allan daginn
og alla nóttina væri hún að óska sér „bara svolítinn dropa.“
Litlu síðar segir:
„Það er satt að á höfuðbólunum er ýmislegt eins og á að vera. En smábæ-
irnir eru tuttugu sinnum fleiri en stórbæirnir, og þar er ekkert einsog á að
vera. Ég er sérfræðingur í kotunum.“
Byggðastefna Halldórs Laxness, úr sömu grein, er alveg afdráttarlaus. Það
eigi að tæma útkjálkasveitirnar, og þá staði þar sem fólkið eigi í harðastri og
tilgangslausastri lífsbaráttu. Hann bætir við: „Ég er ekki að heimta að fólk sé
rekið úr kvalahéruðunum með lögvaldi og svipum þótt slíkt væri kannski
viturlegast. En það á að gera bestu landshlutana að innflytjendahéruðum.
íslendingar gætu allir lifað konunglega á Suðurlandsundirlendi og í Borgar-
firði. Afgánginn af landinu mætti nota fyrir draumaland.“
Þegar líður á öldina og hagur vænkast, lifir Halldór sig inn í sveitalífíð,
hagi og hætti bænda og búaliðs af gleði og mýkt, eins og fram kemur til dæmis
í Innansveitarkróníku. Þessi litla bók og Sjálfstætt fólk hafa hægt en örugg-
lega orðið mínar eftirlætisbækur, svo gjörólíkar sem þær eru - en sögusviðið
er sveitin og allt sem henni viðkemur. Þar hverfur höfundurinn á köflum
saumlaust inn í skrif sín, svo mikil og einlæg er innlifunin. Og hann er orðinn
brot af bónda, hafi hann ekki alltaf verið það:
„Talið var að enginn maður leysti hey úr garði af slíkri snild og Bogi á
Hrísbrú. Á veturna var hann að dunda við að jafna stráin í heystálinu hjá sér
mikinn hluta sólarhrings. Hann gerði öll horn afslepp á stabbanum, svo
16
TMM 1998:2