Tímarit Máls og menningar - 01.06.1998, Qupperneq 53

HALLDÓR LAXNESS OG HÖFVÐSKYLDA RITHÖFUNDAR
sósíalisma, mannlegri samábyrgð á hungri í heiminum eða gegn atóm-
bombunni, framræslu mýra og allsherjarteoríum - eða þá óþörfum kenn-
aratilburðum í skáldsögum! En eins og sjálf þessi upptalning gefur til kynna,
þá getur hver lesandi fundið í verkum Halldórs mjög misjafnar áherslur á þá
„frumskyldu" rithöfundar að halda uppi gagnrýni. Þegar gripið er niður í
skáldsögur og ritgerðir fjórða og fimmta áratugarins sjáum við Halldór vara
í orði og verki við „hrapallegu tilgángsleysi“ í skáldsögum samtímans og
áfellast „borgaralegar nútímabókmentir11 fyrir að „hafa hætt allri viðleitni til
að skírskota til fólksins, (hætt) að gera tilraun til að semja sig að hugðarefn-
um þess“.14 Frá því á sjötta áratugnum sjáum við aftur á móti í bókum hans
marga fyrirvara setta um umsvif rithöfunda á vettvangi dagsins og töluverða
andúð í garð þeirra sem sífellt ætlast til þess að rithöfundar séu einskonar
„alætur á mannleg vandamál“15 og tyggi þau ofan í lesendur, ef svo mætti
að orði komast.
Nenni menn að horfa um öxl yfir næstliðna öld eða ríflega það, rifjast upp
mörg dæmi um sveiflur á milli tveggja póla í allri umræðu um bókmenntir
og hlutverk þeirra. Stundum ráða mestu raddir sem krefjast þess að bók-
menntirnar taki afstöðu, fari með boðskap, „taki vandamál til umræðu“
(Brandes). Burt með skoðanafælni, brjótum fílabeinsturninn, lifi baráttan!
í annan tíma er fussað yfir boðskaparbókmenntum og vandamálafargani
sveiað, skáldskapur á að vera „ofar víggirðingum“ (Pasternak), listin þjónar
fegurð, bókmennntir eru dásamlega gagnslausar, listin nærist á list og lýtur
aðeins eigin lögmálum, á sér tilgang í sjálfri sér. Reynum betur á þanþol
tungumálsins, finnum tengsli sem ekki komu fyrr í ljós, lifi fantasían! Sjaldan
eru menn alfarið öðrum megin á klakki, sumir höfundar berast með sveiflum
í hugmyndatísku af fúsleika, aðrir streitast á móti og reyna að halda í eitthvað
sem þeir áður töldu réttast, margir munu í reynd reyna að koma sér upp
einhverskonar prívatsyntesu úr andstæðunum eða „öfgunum". Hjalmar
Gullberg segir í ljóði sínu um fílabeinsturn skáldskaparins: „Það skiptir
miklu að einhver drauminn tigni.“ En lýkur síðan máli sínu á þessa leið:
Þér, Turnsins menn, ég tel mig yðar liðs
þótt Turnsins lög ég einnig geti brotið
Einn daginn mun ég hittast utanhliðs
með hjartað sundurskotið.
(Þýð. Magnúsar Ásgeirssonar)
Oft er þessum tveim pólum í afstöðu til bókmennta lýst sem hliðstæðu
við tíðindi af pólitískum vettvangi: róttæknin, vinstrimennskan heimtar
afstöðubókmenntir, íhaldssemin, hægrimennskan vill óháðar bókmenntir,
TMM 1998:2
51