Tímarit Máls og menningar - 01.11.1977, Page 135

Þekkingin er þjóðfélagsafl
íslensk þekkmgarfrceði
Flest af því sem hér hefur verið sagt um þekkingu og fræðslu getur átt
við um vestrænan menningarheim yfirleitt, a. m. k. á vissum þróunar-
skeiðum í hverju landi. Hins vegar höfum við Islendingar nokkra sér-
stöðu sem byggist á því að við höfum frá upphafi búið við allsérstæð
lífsskilyrði og framleiðsluhætti. Af þeim leiðir semsé að með þjóðinni
hafa þróast sérstök viðhorf til þekkingar. Þau eru að sjálfsögðu mjög
margslungin og fara m. a. eftir stéttum og atvinnugreinum. Mér er ekki
kunnugt um að þessu efni hafi verið gerð einhver skil í rituðu máli. Eg
ætla mér ekki þá dul að gera tæmandi grein fyrir því hér en vil þó fitja
upp á nokkrum atriðum.
Það er viðtekin skoðun að bókmennt og bókleg þekking hafi átt meiri
ítök í íslenskum almenningi en tíðkast með ýmsum öðrum þjóðum. Þessi
skoðun á við ýmis rök að styðjast og verða ekki bornar verulegar brigður
á hana hér. Þessi bóklega þekking hefur þó verið býsna takmörkuð að
umtaki, m. a. vegna einangrunar. Til að mynda hefur hún snúist mjög
einhæft um minnisatriði, sbr. það að sá hefur verið talinn „gáfaðastur“
sem hefur haft best minni.
Verkleg og hagnýt þekking hefur á hinn bóginn ekki verið í jafnmikl-
um metum hér og víða annars staðar. Islensk alþýða hefur að vísu lagt
nokkra rækt við verklega þekkingu, svo sem handlagni, útsjónarsemi
og listfengi. En þessi þekking hefur ekki öðlast jafntrausta, formlega
viðurkenningu og t. d. í Vestur-Evrópu þar sem hvers konar handverk
styðst við aldagamlar hefðir sem eiga rætur að rekja til gildanna á mið-
öldum.
Viðhorf íslenskra skóla
Þótt ekki sé auðvelt að henda reiður á þekkingarfræði íslensku þjóðar-
innar í heild, er hitt auðveldara að lýsa þeim viðhorfum til þekkingar sem
íslenskt skólakerfi hefur miðast við allt fram á þennan dag. Þau eru í
fyrsta lagi mjög mómð af stöðnunarhyggjunni sem mér hefur orðið tíð-
rætt um hér á undan. Skólakerfi okkar er í því efni langt á eftir ýmsum
nágrannalöndum okkar. I öðru lagi eru íslenskir skólar mjög einskorðaðir
við bóklega þekkingu. Einmitt að því leyti eru þeir mjög frábrugðnir
því sem gerist í löndunum í kringum okkur, bæði austan hafs og vestan.
Mér þykir forvitnilegt að hugleiða þennan mismun nokkru nánar.
357