Hugur - 01.06.2011, Blaðsíða 28

Hugur - 01.06.2011, Blaðsíða 28
26 Henry Alexander Henrysson eitthvað sem svipar til þess sem Henry Thoreau lýsti, í þeirri frábæru ritgerð „Walking", sem hinu algjöra frelsi og stjórnleysi; andstöðu alls þess sem „skóla- stjórnendur dýrka" eða hið lögbundna umhverfi sem einmitt er ekki undirselt duttlungum og stjórnleysi.3 Fyrri skoðunin átti sér ákafan talsmann í franska hugs- uðinum Blaise Pascal sem hélt því fullum fetum fram að náttúran væri „spillt".4 Seinni skoðunin litaði hinsvegar starf flestra helstu vísindamanna sautjándu aldar. Áberandi ályktun sem gjarnan er dregin af seinni skilningnum er að náttúran sé varnarlaus og óvirk andspænis skilningsgáfu mannsins.5 Fáir minnast í dag hins forna stóulögmáls um að dygðugur maður lagi vilja sinn að náttúrunni.6 Eitt af því sem kveikti áhuga minn á náttúruhugtakinu var hvernig það kemur fyrir í verkum hoUenska heimspekingsins Baruchs Spinoza. Flestir þekkja hið fræga orðasamband sem honum er eignað um samsemd náttúru og Guðs, Deus sive Natura,1 en einkennilega margir heimspekingar eiga það til að túlka þessa hugmynd á þann veg semThoreau hefði verið hæstánægður með. Kenningin hef- ur jafnvel verið myndskreytt með sólsetri í Ölpunum.8 Slík framsetning felur í sér fremur einfeldningslegan skilning á hugmynd Spinoza, sérstaklega þegar farið er út í smærri atriði í heimspeki hans þar sem náttúruhugtakið kemur við sögu, s.s. í hinum kunnu orðasamböndum um natura naturata og natura naturans? Það var þó kannski enn frekar lestur á sjöttu Hugleiöingu Descartes sem vakti hjá mér áhugann. Um miðbik hennar kemur orðasambandið natura docet („nátt- úran kennir") fyrir í þrígang.10 Þorsteinn Gylfason þýðir það sem „eðli mitt" og sem „engin skoðun er mér eðlislægari", sem í þessu samhengi er, að ég held, rétt þýðing þrátt fyrir að setningarnar missi órlítið af broddi sínum. Helsti brodd- urinn er nefnilega sá að Descartes er, þrátt fyrir allt hans tal um nýja tíma í heim- speki, að vísa í aldagamla hugmynd: náttúran er kennari okkar. Honum er mikið í mun að útskýra fyrir lesendum sínum að náttúran tali ekki bara til okkar á hlutlausan hátt um hversdagsleg sannindi. Við trúum ýmsu um náttúruna sem 3 Thoreau 1993: 49. 4 Pascal 1995: 4. Á frummálinu ritar harm: „Que la nature est corrompue", og á hann fyrst og fremst við mannlegt eðli. Spillingin eða rotnunin sem Pascal vísar til er hvorki guðfræði- nc siðferðislegs eðlis; það sem hann á við er sambandsleysi mannsins við eigin uppruna og náttúruna. 5 Ofangreind skoðun er gjarnan rakin til Francis Bacon sem oft er sagður hafa hvatt til þess að náttúran væri strekkt á pyndingarbekkinn til þess að hún ljóstri upp leyndarmálum sínum. Ég efast um að Bacon hafi nokkurn tímn skrifað eitthvað á þann veg. Raunar má sjá hugmyndina skjóta upp kollinum í bréfi skrifuðu af Leibniz (Leibniz 1956: 758), en það er hans túlkun á til- raunavísindum yfirleitt sem vísar ekki til sérstaks staðar í verkum Bacons. En hugmyndin skaut rótum og enn má sjá fræðimenn vitna í orð Bacons um að náttúruna verði að beita hörðu til þess að hún gefi eitthvað upp. 6 Sjá grein Svavars Hrafns Svavarssonar „Stóísk siðfræði og náttúruhyggja" hér í heftinu, en hún gefur greinargóða mynd af siðfræði stóumanna og hvernig „þeir visuðu greinilegast allra heim- spekinga til náttúrunnar, bæði náttúru mannsins og náttúru heimsins alls." 7 Orðasambandið kemur fyrir, en ekki í þeirri mynd sem fólk kannast við það í, í inngangi 4. hluta í Siðfrxði Spinoza: „Ens, quodDeus, seu Naturam appellamus." 8 Magee 2002: 92-93. 9 Orðasamböndin eru ekki uppfinning Spinoza sjálfs en hann skilgreinir þau og gerir að sínum í 1. hluta Sidfræði sinnar (setningu 20, athugasemd). Natura naturans er virk náttúra eða Guð og natura naturata er óvirk náttúra í þeim skilningi að hún er athuguð undir einhverjum ákveðnum hætti. io Descartes 2001: 212-213.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164

x

Hugur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Hugur
https://timarit.is/publication/603

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.