Hugur - 01.06.2011, Blaðsíða 73

Hugur - 01.06.2011, Blaðsíða 73
Stóísk siðfræði og náttúruhyggja 71 um. Vegna frumhvata sinna og sjálfsbjargarviðleitni sem náttúran hefur gætt manneskjuna, og síðar vegna annarra hvata, knýja sumar sýndir manneskjuna til athafna. Þetta eru sýndir þeirra hluta sem eru í samræmi við náttúruna. I full- orðnum skynsemisverum eru þessar sýndir skynsamlegar í þeim skilningi að orð- um má koma að þeim; þær hafa yrðanlegt innihald.Til að manneskja breyti (eða sé knúin til að breyta) á ákveðinn hátt, þarf hún fyrst að samþykkja sýndina. Eftir samþykkið getur manneskjan breytt. Samþykkið sjálft er hins vegar viðfangsefni skynseminnar. Ef vel á að vera samþykkir skynsemisveran aðeins þær sýndir sem stóumenn nefndu þekkjanlegar. Þær eru skýrar og greinilegar birtingarmyndir sjálfs viðfangsins. Að öðrum kosti ætti manneskjan að fresta dómi. Geta mann- eskjunnar til að samþykkja eða fresta dómi gæðir hana ábyrgð á eigin athöfnum. Fyrst kenndir eru hvatir sem velta á því að manneskjan samþykki sýndir, sam- þykki það sem kemur henni einhvern veginn fyrir sjónir, þá eru kenndir skyn- semisdómar, en þó af ákveðnu tagi: „kennd er öfgafull hvöt sem óhlýðnast skip- unum skynseminnar, eða hreyfing sálarinnar sem er óskynsamleg og andstæð náttúrunni."42 Ástæðan fyrir því að kenndir eru rangir dómar er sú að þær telja hlutlausu viðföngin til gæða, jafnvel þau sem eru í samræmi við náttúruna, en hin sem eru andstæð náttúrunni telja þær til böls. Löngun og ánægja eru dómar um að eitthvað gott sé innan seilingar eða til staðar (t.d. heilbrigði), en ótti og angist eru dómar um að eitthvað slæmt sé yfirvofandi eða orðið (t.d. heilsuleysi). Þar sem ekkert er gott eða slæmt nema dyggð og löstur, hljóta kenndirnar að vera rangir dómar. Öfgarnar sem einkenna kenndir má skýra með því að skynsemin glatar völdum. Krýsippos notar líkingu: „Þegar einhver gengur í samræmi við hvöt sína hreyfast leggirnir ekki á öfgafullan hátt heldur í samræmi við hvötina, þannig að hann getur numið staðar eða beygt þegar hann vill. Þegar fólk hleypur í samræmi við hvöt sína er þessi ekki lengur raunin, heldur tekur hreyfingin fram úr hvötinni, þannig að þeir æða áfram ófærir um að beygja um leið og þeir byrja. Eitthvað svipað, held ég, gerist með hvatir þegar þær fara fram úr því sem skyn- semin tiltekur."41 Þeir bættu því við að vitringurinn, sem lætur ekki hlutlausu við- föngin hafa þessi áhrif á sig, finnur til einhvers sem í fyrstu mætti halda að líktist kenndum, nefnilega góðum geðhrifum. Hann óttast ekki heldur er hann varkár, finnur ekki til ánægju heldur gleði, óskar sér en langar ekki. Meginmunurinn felst í því að þessi geðhrif vitringsins beinast aðeins að því sem er raunverulega gott og vont. Þess vegna eru þau öfgalaus og skynsamleg. Þessi hugmynd stóumanna um kenndir er eðlilegt framhald af kenningu þeirra um hið góða, að ekkert sé gott nema dyggð og ekkert slæmt nema löstur, allt annað hlutlaust. Geðhrifin góðu eru hins vegar ljóslega tilraun þeirra til að koma til móts við þá sem finnst að líf vitringsins hljóti að vera í einhverjum skilningi ánægjulegt. 42 Stobajos 2.88. 43 Galenos, Um kenningar Hippókratesar og Platons 4.2.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164

x

Hugur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Hugur
https://timarit.is/publication/603

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.