Hugur - 01.06.2011, Blaðsíða 61

Hugur - 01.06.2011, Blaðsíða 61
Stóísk siðfræði og náttúruhyggja 59 rétta náttúruhyggju.7 Frekar vildi ég fara nokkrum orðum um stöðu náttúrunnar innan siðfræði fornaldar, en þó ekki Aristótelesar, heldur stóumanna. Ástæðan er þríþætt. Stóumenn vísa allra heimspekinga mest og greinilegast til náttúrunnar og skilgreina farsældina sjálfa sem það líf sem sé lifað í samræmi við náttúruna. Auk þess er deilan um hvað felist í þessari tilvísun merkileg, held ég, og afhjúpar á skýran hátt möguleika á því að skilja tengsl siðferðis og náttúru með tilvísun í boðkraft hennar, hvort heldur sem bjarghyggju eða ekki. Greinargerðin ætti því að afhjúpa muninn á náttúruhyggju stóumanna og nútímans. Að lokum má fullyrða að sáralítið hafi verið fengist við stóíska siðfræði á íslensku. Markmiðið er því að skýra annars konar náttúruhyggju innan siðfræði en þá sem einkennir nútímann. Áður en kemur að stóunni vil ég þó staldra við nokkru fyrr í sögunni, nefnilega þegar náttúran er fyrst kynnt til hennar sem aðili þeirra mála sem varða breytni mannsins. Það er afdrifaríkt skeið í sögu heimspekinnar. Náttúra tilforna Allra fyrst örlítið um orð. Islenska orðið náttúra er fornt lánsorð úr latínu, nat- ura, sem vísar fyrst og fremst til upplags við tilurð sem ákveður einkenni og hneigðir. Það var nánast samheiti eð/is, eins og kemur berlega fram í Prologus Snorra-Eddu." Latneska nafnorðið er dregið af sögninni nascor, sem vísar til þess að fæðast, verða til. Latneska orðið var notað til að þýða gríska orðið (þúaic;, sem er áþekkrar merkingar. Það tengist einnig sagnorði, (þúco (fæða, búa til) í germynd og (þúouai (vaxa, verða til) í þolmynd. Þetta gríska orð fyrir náttúru er nátengt sögu heimspekinnar, markar jafnvel upphaf hennar, þótt það komi ekki fyrir í heimildum okkar um heimspekinga fyrr en hjá Herakleitosi.9 Áður kom það fyrir hjá Hómer.10 Oftast merkti orðið téða gerð og sköpulag við tilurð sem ákveður einkenni og hneigðir (svo sem hjá Hómer), þótt það gæti einnig vísað til fæðingar og vaxtar. Enda segir Aristóteles í Eðlisfræðinni: „Náttúra ((þúoig) í merkingunni tilurð (yévecii;) er leiðin til náttúrunnar."11 Sú náttúra er fyrst og fremst, segir Aristóteles, „uppspretta og orsök hreyfingar og kyrrstöðu í þeim hlutum sem hún tilheyrir í dýpstum skilningi og sjálfri sér samkvæmt en ekki tilfallandi."12 Orðið er nátengt heimspekinni vegna þess að fyrstu heimspekingarnir, nefnd- ir forsókratískir þar sem þeir voru ekki undir áhrifum af Sókratesi, reyndu að gera skynsamlega grein fyrir heiminum með því að gera grein fyrir náttúru hans. Skynsamleg greinargerð um heiminn fæst við náttúru hans sem innri byggingu er ákveður vöxt og viðgang heildarinnar, en ekki ytri krafta, ekki hið yfir-náttúrulega. Grundvallarhugmyndin var sú að skýra mætti margbreytileika og iðukast heims- 7 Sjá McDowell 1996: 78-84. 8 „Þat var eitt eðli, að jörðin var grafin í hám fjalltindum ok spratt þar vatn upp, ok þurfti þar eigi lengra at grafa til vatns en í djúpum dölum. Svá er ok dýr ok fuglar, at jafnlangt er til blóðs í höfði okfótum. Önnur náttúra er sú jarðar [...]" 9 Um orðið, sjá Kirk 1962: 42-43, 228-31. !° Odysseifskviða x.303. 11 II.1.193D12. 12 II.1.192D21-23.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164

x

Hugur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Hugur
https://timarit.is/publication/603

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.